Uchwała Nr XIV/135/04
	Rady Gminy Narewka
z dnia	21 czerwca 2004 r.
	w sprawie Programu Ochrony Środowiska.
	Na podstawie art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska /Dz. U. z 2001 r. Nr 62, poz. 627, Nr 115, poz. 1229, z 2002 r. Nr 74, poz. 676, Nr 113, poz. 984, Nr 153, poz. 1271, Nr 233, poz. 1957, z 2003 r. Nr 46, poz. 392, Nr 80,
 poz. 717 i 721, Nr 162, poz. 1568, Nr 175, poz. 1693, Nr 190, poz. 1865, Nr 217, poz. 2124, 
z 2004 r. Nr 19, poz. 177, Nr 49, poz. 464, Nr 70, poz. 631, Nr 91, poz. 875, Nr 92, poz. 880, Nr 96, poz. 959/ art. 14 ust. 6, 13 i 14 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach /Dz. U.
 z 2001 r. Nr 62, poz. 628, z 2002 r. Nr 41, poz. 365, Nr 113, poz. 984, Nr 199, poz. 1671, 
z 2003 r.Nr 7, poz. 78, z 2004 r. Nr 96, poz. 959/ uchwala się, co następuje:
§ 1.	1. Uchwala się „Gminny Program Ochrony Środowiska dla Gminy Narewka na lata 2004 - 2011 w brzmieniu określonym w załączniku Nr 1 do niniejszej uchwały.
2.	Częścią składową programu określonego w ust. 1 jest „Plan gospodarki odpadami dla Gminy Narewka na lata 2004 – 2015 stanowiący załącznik Nr 2 do niniejszej uchwały.
§ 2.	1. Wójt Gminy przedkłada Radzie Gminy co 2 lata raport z wykonania gminnego programu ochrony środowiska i sprawozdanie z realizacji planu gospodarki odpadami.
2.	Plan gospodarki odpadami podlega aktualizacji nie rzadziej niż co 4 lata.
§ 3.	Wykonanie uchwały powierza się Wójtowi Gminy.
§ 4.	Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia.
	Przewodniczący Rady Gminy
	Sławomir Kulesza

GMINA NAREWKA

PROGRAM 
OCHRONY ŚRODOWISKA 
DLA GMINY NAREWKA
NA LATA 2004 - 2011

Maj 2004 r.

Wykonawca:
Instytut Zrównoważonego Rozwoju Sp. z o.o.
Biuro: Białystok, ul. E. Orzeszkowej 32 lok. 417
Telefon / fax: (085) 732 17 61
e-mail:  izr@izr.pl
www.izr.pl

SPIS TREŚCI
1. Wprowadzenie
1.1. Podstawa prawna opracowania
1.2. Treść dokumentu
2. Ogólna charakterystyka gminy Narewka
2.1. Położenie geograficzne
2.2. Sytuacja demograficzna
2.3. Użytkowanie gruntów
2.4. System komunikacyjny i infrastruktura
2.5. Finanse gminy
3. Stan środowiska przyrodniczego gminy Narewka
3.1. Krajobraz i rzeźba terenu
3.2. Klimat
3.3. Gleby
3.3.1. Waloryzacja przyrodnicza gleb
3.3.2. Waloryzacja użytkowo-rolnicza gleb
3.3.3. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej
3.4. Roślinność
3.5. Zwierzęta
3.6. Budowa geologiczna
3.7. Zasoby wodne
3.8. Zasoby leśne
3.9. Zasoby surowcowe
3.10. Obszary chronione gminy
3.10.1. Natura 2000 sieć projektowana.
4. Zagrożenia środowiska przyrodniczego gminy
4.1. Zanieczyszczenia powierzchni ziemi
4.1.1. Zagrożenia spowodowane eksploatacją surowców mineralnych
4.2. Zanieczyszczenia powietrza
4.3. Zanieczyszczenia wód
4.4. Inne zagrożenia
4.4.1. Hałas i wibracje
4.4.2. Zagrożenie poważnymi awariami
4.4.3. Promieniowanie niejonizujące
5. Infrastruktura techniczna ochrony środowiska
5.1. Ujęcia, wodociągi i stacje uzdatniania wody
5.2. Oczyszczalnie ścieków
5.3. Gromadzenie i unieszkodliwianie odpadów
6. Analiza SWOT
6.1. Czynniki wewnętrzne
6.2. Czynniki zewnętrzne
7. Zamierzenia samorządu w zakresie ochrony środowiska
8. Program ochrony środowiska gminy Narewka
8.1. Cel strategiczny i cele ogólne
8.2. Cele i zadania realizacyjne
8.2.1. Ochrona przyrody i krajobrazu
8.2.2. Ochrona środowiska naturalnego
8.2.3. Racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi
8.2.4. Działania o charakterze systemowym
8.3. Program ochrony środowiska w latach 2004 – 2007
9. Zarządzanie programem ochrony środowiska
9.1. Instrumenty polityki ochrony środowiska
9.2. Finansowanie zadań
Literatura
SPIS TABEL
SPIS RYSUNKÓW
SPIS WYKRESÓW
Załączniki
Załącznik nr 1.

1. Wprowadzenie

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej, przyjęta w 1997 roku stwierdza, że Polska – kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju – zapewnia ochronę środowiska naturalnego. Nakłada ona również na władze publiczne obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego współczesnemu i przyszłym pokoleniom.
W 2000 roku sporządzony został dokument programowy II Polityka ekologiczna państwa, który w 2001 roku został przyjęty przez Sejm. Ustala on cele ekologiczne do 2010 i 2025 roku. II Polityka ekologiczna państwa zakłada, że niepodważalnym kryterium obowiązującym na każdym szczeblu jej realizacji – także regionalnym i lokalnym – jest człowiek, jego zdrowie oraz jakość środowiska, w którym żyje i pracuje.
Człowiek jest ściśle związany w swojej działalności z systemem przyrodniczym (ziemia, woda, powietrze, zasoby i różnorodność biologiczna, oraz ekosystemy). Zachowanie równowagi w tym związku wymaga racjonalnego zarządzania wieloma czynnikami wpływającymi na stan środowiska, tj.:
-	dostępem do zasobów środowiska,
-	racjonalnym użytkowaniem zasobów przyrodniczych,
-	zapobieganiem powstawaniu negatywnych skutków działalności gospodarczej,
-	likwidacją niekorzystnych skutków działalności gospodarczej.
Podstawowym celem II Polityki ekologicznej państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego kraju, przy założeniu, że odpowiednia regulacja korzystania ze środowiska przyczyni się do eliminacji zagrożeń dla jakości i trwałości zasobów przyrodniczych. Przy jej realizacji powinny być przestrzegane następujące zasady:
-	zrównoważonego rozwoju – jako zasada podstawowa,
-	przezorności – przewidująca, że rozwiązywanie pojawiających się problemów powinno następować po stronie bezpiecznej oraz związana z nią zasada wysokiego poziomu ochrony środowiska,
-	integracji polityk: ekologicznej i sektorowych,
-	równego dostępu do środowiska przyrodniczego, w kategoriach równoważenia szans człowieka i przyrody oraz sprawiedliwości międzypokoleniowej, międzyregionalnej i międzygrupowej,
-	regionalizacji w ramach ekosystemów europejskich oraz regionalizacji w stosunku do obszarów o zróżnicowanym stopniu przekształcenia i degradacji z równoczesnym rozszerzeniem uprawnień samorządu terytorialnego i wojewodów,
-	uspołecznienia,
-	„zanieczyszczający płaci”,
-	prewencji – przeciwdziałanie negatywnym skutkom dla środowiska powinno być podejmowane na etapie planowania i realizacji przedsięwzięć,
-	stosowania najlepszych dostępnych technik (BAT – Best Available Technique),
-	klauzul zabezpieczających, umożliwiających państwom członkowskim stosowanie ostrzejszych kryteriów w porównaniu z wymogami prawa wspólnotowego,
-	skuteczności ekologicznej i efektywności ekonomicznej.
Proces osiągania bezpieczeństwa ekologicznego kraju podzielono na trzy etapy:
-	I etap - realizacja celów krótkookresowych (lata 2000 – 2002) w trakcie ubiegania o członkostwo w UE,
-	II etap - realizacja celów średniookresowych (lata 2003 – 2010) w pierwszym okresie członkostwa, zakładającym okresy przejściowe i realizacje programów dostosowawczych,
-	III etap - realizacja celów długookresowych w ramach Strategii zrównoważonego rozwoju Polski do 2025 roku.
Podstawowymi zadaniami polityki ekologicznej I etapu były:
-	pełna realizacja postanowień „Układu Europejskiego”, ustalającego dziesięcioletni okres dla harmonizacji polskiego prawa ekologicznego z wymogami Unii Europejskiej (1994 – 2004),
-	pełna realizacja Narodowego programu przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej, ustalającego zadania szczegółowe dla okresu przedakcesyjnego i zakładającego gotowość integracji w roku 2002.
Wymienione zadania były realizowane poprzez:
•	harmonizację polskich przepisów prawnych z regulacjami obowiązującymi w Unii Europejskiej,
•	reformę mechanizmów zarządzania ochroną środowiska, dostosowującą ją do wymogów związanych z integracją europejską,
•	stworzenie warunków prawnych i organizacyjnych do realizacji międzynarodowych konwencji ekologicznych,
•	pełne wdrożenie reformy zarządzania państwem we wszystkich ogniwach związanych z ochroną środowiska,
•	sukcesywne wdrażanie rozwiązań prawnych w sferze ekologicznej, przyjętych w latach 2000 – 2002 przez Unię Europejską,
•	zmniejszenie negatywnego oddziaływania na środowisko i zdrowie człowieka tak zwanych „gorących punktów”, tzn. miejsc intensywnego zagrożenia ekologicznego oraz zmniejszenie ich liczby,
•	usprawnienie systemu przeciwdziałania powstawaniu nadzwyczajnych zagrożeń środowiska (poważnych awarii) oraz rozbudowę systemu ratownictwa ekologicznego i likwidacji skutków takich zagrożeń,
•	podjęcie działań zmierzających do zintegrowania celów polityki sektorowej z polityką ekologiczną,
•	rozpoczęcie wdrażania do realizacji polityki ekologicznej, nowoczesnych i skutecznych mechanizmów, metod i procedur, których pełne wdrożenie powinno nastąpić w okresie dostosowawczym.
Cele średniookresowe II etapu (2003 – 2010) przewidują istotną poprawę stanu środowiska, praktyczne wdrożenie unijnych przepisów i standardów ekologicznych oraz postanowień konwencji międzynarodowych i umów dwustronnych, a także wzmocnienie instytucjonalne podejmowanych działań.
Cele długookresowe III etapu (do 2025 roku) wiążą się z perspektywą zrównoważenia społeczno – gospodarczych procesów rozwojowych i pełną rewitalizacją zniszczonych ekosystemów. Zakładają one:
•	ugruntowanie konstytucyjnej zasady zrównoważonego rozwoju,
•	utrwalenie zasady skutecznej kontroli państwa nad strategicznymi zasobami przyrodniczymi,
•	pełną integrację polityk – przestrzennej, ekologicznej i sektorowych,
•	dokonanie przebudowy modelu produkcji i konsumpcji w kierunku poprawy efektywności surowcowo-energetycznej oraz minimalizacji negatywnego oddziaływania na środowisko wszelkich form działalności człowieka i rozwoju cywilizacyjnego,
•	zachowanie obszarów o wysokich walorach turystyczno – rekreacyjnych,
•	utrzymanie i ochronę istniejących ekosystemów o cennych wartościach przyrodniczych i kulturowych,
•	odbudowę zniszczeń powstałych w środowisku przyrodniczym i renaturalizację cennych przyrodniczo obszarów,
•	efektywny wzrost wartości produkcji w rolnictwie i leśnictwie poprzez lepsze wykorzystanie potencjału biologicznego oraz podnoszenie jakości zdrowotnej produktów przy przeciwdziałaniu nadmiernej intensywności procesów produkcyjnych oraz metod upraw i chowu zwierząt,
•	rezygnację z niektórych osiągnięć nauki i techniki, które mogłyby negatywnie oddziaływać na środowisko,
•	wypracowanie mechanizmów reagowania na nowe wyzwania pojawiające się wraz z postępującym rozwojem cywilizacji.

Zakres szczegółowy celów II Polityki ekologicznej państwa przedstawia załącznik nr 1.
W 2002 roku opracowany został Program wykonawczy do II Polityki ekologicznej państwa, na lata 2002 - 2010, który jest dokumentem o charakterze operacyjnym tj. wskazującym wykonawców i terminy realizacji konkretnych zadań lub pakietów zadań przewidzianych do realizacji, a także szacującym niezbędne nakłady i źródła ich finansowania.
W związku z koniecznością dokonania harmonizacji polskiego prawa ochrony środowiska z prawem Unii Europejskiej, przepisy zawarte w unijnych aktach prawnych w tym zakresie są automatycznie transponowane do prawa krajowego.
Polska jest obecnie sygnatariuszem 33 konwencji, porozumień międzynarodowych oraz protokołów w dziedzinie ochrony środowiska, z których 21 ratyfikowała. Postanowienia większości konwencji mają odzwierciedlenie w przepisach Unii Europejskiej, natomiast postanowienia konwencji ratyfikowanych przez Polskę, do których nie przystąpiły kraje Unii Europejskiej, zgodnie z zasadą klauzul zabezpieczających, mają odzwierciedlenie w postanowieniach polskich przepisów prawnych.

1.1. Podstawa prawna opracowania
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62 poz. 627 z późn. zm.) nakłada na zarządy gmin obowiązek opracowania programów ochrony środowiska w celu realizacji polityki ekologicznej państwa. Ustawa o odpadach z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz. U. Nr 62 poz. 628 z późn. zm.) wprowadza obowiązek opracowania planu gospodarki odpadami.
Do opracowania Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Narewka na lata 2004 - 2011 przystąpiono w oparciu o wynik postępowania prowadzonego przez Urząd Gminy w Narewce, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (tekst jednolity z 2002 r. Dz. U. Nr 72 poz. 664 z późn. zm.). Na jego podstawie w dniu 5 stycznia 2004 roku zawarto umowę pomiędzy Wójtem Gminy Narewka a Instytutem Zrównoważonego Rozwoju Sp. z o.o. z siedzibą w Narewce.
Zamówienie zostało zrealizowane w postaci dokumentu, którym jest Program Ochrony Środowiska dla Gminy Narewka na lata 2004 – 2011. W programie tym zawarte są również zagadnienia gospodarki odpadami, opracowane w oparciu o gminny oraz powiatowy plan gospodarki odpadami.
Przy opracowywaniu Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Narewka na lata 2004 – 2011 posłużono się aktualnie obowiązującymi przepisami prawnymi w zakresie ochrony środowiska. Wykaz aktualnie obowiązujących przepisów przedstawia załącznik nr 4.

1.2. Treść dokumentu
Podstawową zasadą przyjętą w programie gminnym jest zasada zrównoważonego rozwoju, umożliwiająca harmonizację rozwoju gospodarczego i społecznego gminy z ochroną jego walorów środowiskowych. Przedstawiono w nim cele i zadania, zgodne z Programem Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego oraz z Wojewódzkim Planem Gospodarki Odpadami, a także cele i zadania zgodne z Programem Ochrony Środowiska dla Powiatu Hajnowskiego na lata 2004 - 2012 i Powiatowym Planem Gospodarki Odpadami. Wszystkie te dokumenty wskazują kierunki do stworzenia regionu realizującego podstawowe zasady zrównoważonego rozwoju, czystego we wszystkich wymiarach środowiska naturalnego i o kompletnej infrastrukturze ochrony środowiska, radzącego sobie z problemami zanieczyszczenia pochodzących z różnych źródeł oraz odtwarzającego wartości środowiska naturalnego.
W niniejszej pracy przedstawiono ogólną charakterystykę gminy Narewka, aktualny stan środowiska oraz zasobów naturalnych, zagrożenia środowiska wynikające z rozwoju gospodarczego, infrastrukturę techniczną ochrony środowiska, krótkoterminową (2004 – 2007) i długoterminową (2008 – 2011) politykę ochrony środowiska dla jego poszczególnych elementów cele i zadania realizacyjne oraz szacunkowe koszty wdrożenia działań na rzecz jego ochrony.

2. Ogólna charakterystyka gminy Narewka

2.1. Położenie geograficzne
Teren gminy Narewka, poza niewielkim fragmentem obszaru w północnej części (Dolina Górnej Narwi), leży w obrębie mezoregionu Równiny Bielskiej stanowiącej jedną z ośmiu jednostek fizyczno-geograficznych, wchodzących w skład makroregionu Niziny Północnopodlaskiej.
Od stycznia 1999 roku wprowadzono w kraju nowy podział administracyjny, zgodnie, z którym gmina Narewka położona jest we wschodniej części województwa podlaskiego (w otoczeniu Puszczy Białowieskiej i Ladzkiej). Gmina graniczy: od wschodu z Białorusią (granicą gminy jest granica Państwa), od południa z gminą Białowieża, od południowego zachodu z gminą Hajnówka, od północnego zachodu z gminą Narew, a północną granicę gminy wyznacza rzeka Narew oraz „zbiornik Siemianówka” dzielące gminę Narewka z gminą Michałowo.
Gmina Narewka zlokalizowana jest w północno – wschodniej części powiatu hajnowskiego (rysunek 1).

Rysunek 1 Mapa powiatu hajnowskiego

Źródło: www.gminypolskie.pl

Miejscowość Narewka jest siedzibą Urzędu Gminy i leży nad rzeką o tej samej nazwie.
Na koniec 2003 roku gmina liczyła 4483 mieszkańców. Sieć osadnicza gminy liczy 57 miejscowości wiejskich w tym 23 sołectwa (tabela 1).
Tabela 1 Powierzchnia gminy wiejskiej Narewka w odniesieniu do powiatu hajnowskiego w 2002 r.
Wyszczególnienie	Powierzchnia w km2	Miejscowości wiejskie	
Powiat Hajnowski	1624	240	
Gmina Narewka	339,48	57	
Źródło: Rocznik statystyczny województwa podlaskiego, US w Białymstoku, Białystok 2003 r.

Rysunek 2 Mapa gminy Narewka

Źródło: www.narewka.pl

2.2. Sytuacja demograficzna
Głównymi czynnikami mającymi wpływ na rozwój demograficzny są: tendencje w ruchu naturalnym i migracyjnym, struktura wieku i płci oraz tempo i charakter rozwoju społeczno – gospodarczego.
Na podstawie przeprowadzonych analiz ustalono, iż znaczna część z wymienionych wyżej czynników w gminie Narewka kształtuje się niekorzystnie.
Według danych Urzędu Gminy, analizowany obszar na koniec 2003 roku zamieszkiwało 4483 mieszkańców. Gęstość zaludnienia w gminie w połowie 2003 roku wynosiła 12 osób/km2. Jest to wynik stosunkowo niski w porównaniu z obszarami wiejskimi powiatu hajnowskiego, gdzie średnia gęstość zaludnienia, według danych na koniec czerwca 2003 r., wynosiła 16 osób/km2, a w powiecie hajnowskim średnia gęstość zaludnienia w tym okresie kształtowała się na poziomie 31 osób/km2.
Liczba ludności w gminie Narewka w ostatnich latach zmniejsza się. Na przestrzeni ostatnich kilku lat można zaobserwować wyraźną tendencję spadkową. Zauważalna jest również migracja ludzi młodych i wykształconych ze wsi do miast, co znacznie zmniejsza szanse rozwoju gminy (tabela nr 2).
Tabela 2 Liczba ludności gminy Narewka
Gminy	Liczba ludności	
	2000 r.	2001 r.	2002 r.	2003	
Gmina Narewka	4723	4630	4541	4483	
Źródło: Dane ankietowe Urzędu Gminy w Narewce

Strukturę wieku ludności w gminie ustalono na podstawie danych statystycznych Urzędu Statystycznego w Białymstoku.
Największą grupę w gminie stanowi ludność w wieku produkcyjnym, co przedstawia wykres 1.
Wykres 1 Struktura wieku ludności w gminie wiejskiej Narewka

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Rocznika Statystycznego..., op. cit.

2.3. Użytkowanie gruntów
Zasadniczą część powierzchni całkowitej gminy Narewka zajmują lasy i tereny zadrzewione tj. około 67% powierzchni całkowitej gminy. Użytki rolne stanowią około 26,1% powierzchni ogólnej gminy, z czego grunty orne zajmują 12,3% powierzchni, sady – 0,1%, a łąki i pastwiska – 13,7%. Wody stanowią w gminie niewielki odsetek, bo zaledwie 2,3% powierzchni gminy, natomiast grunty zabudowane i zurbanizowane 2,4% powierzchni gminy. Strukturę użytkowania powierzchni w gminie przedstawia tabela nr 3.
Tabela 3 Struktura użytkowania powierzchni w gminie Narewka
Powierzchnia w hektarach	
Ogółem	Użytki rolne	Lasy i tereny zadrzewione	Wody	Grunty zabudowane i zurbanizowane	Użytki ekologiczne	Nieużytki	Inne	
	grunty orne	sady	łąki i pastwiska							
33948	4180	33	4659	22747	788	826	6	529	180	
Źródło: Dane na podstawie ankiety wypełnionej przez Urząd Gminy w Narewce

2.4. System komunikacyjny i infrastruktura
Warunki komunikacyjne na terenie gminy są dość dobre. Sieć komunikacyjna gminy jest dobrze rozwinięta.
Przez teren gminy Narewka przebiegają następujące drogi:
•	Wojewódzkie – droga wojewódzka nr 687 o przebiegu – Juszkowy Gród – Bondary – Narewka – Nowosady o długości 23,6 km,
•	Powiatowe o długości 77 km, w tym 53 km dróg utwardzonych,
•	Gminne o długości 61,5 km, w tym 4,8 km dróg utwardzonych.

Linie kolejowe
Przez teren gminy Narewka przebiega jednotorowa linia kolejowa relacji Siedlce - Czeremcha - Siemianówka – granica Państwa, wg. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 września 1996r (Dz. U. Nr 112, poz. 538) zaliczona jest do linii kolejowych o znaczeniu państwowym. Stan techniczny torów jest dobry.
Długość linii kolejowej na terenie gminy wynosi około 18 km. Gęstość sieci kolejowej wynosi około 5,3 km/100 km2. Obsługa podróżnych odbywa się na stacjach Gnilec, Narewka i Siemianówka.

Elektroenergetyka
Źródłem zasilania w energię elektryczną gminy jest stacja transformatorowo-rozdzielcza RPZ 110/15 kV w Lewkowie.
Istniejące źródło zasilania w pełni pokrywa zapotrzebowanie mocy i energii elektrycznej. Pracując w układzie dwustronnego zasilania zapewnia duży stopień pewności zasilania.
Istniejąca stacja transformatorowo-rozdzielcza 110/15 kV w Lewkowie zasilana jest liniami napowietrznymi WN 110 kV Michałowo-Lewkowo - Hajnówka.

2.5. Finanse gminy
Dochody gminy Narewka w 2003 roku wyniosły 7928 tys. zł, w tym dochody własne 3622 tys. zł, natomiast wydatki gminy w 2003 roku były nieco niższe od dochodów i wynosiły 7373 zł.
Dochody i wydatki budżetu gminy w badanym okresie kształtowały się nierównomiernie, co przedstawia wykres 2. Linia trendu przedstawiona na wykresie nr 2 obrazuje utrzymującą się tendencję wzrostową dochodów i wydatków gminy do 2007 roku.
Wykres 2 Dochody i wydatki gminy Narewka w latach 2001 - 2003 r, plan na rok 2004 (ceny stałe z 2002 r.), oraz prognoza do 2007 r.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji urzędu gminy w Narewce

Dochody i wydatki gminy Narewka w poszczególnych latach przedstawiono w tabeli nr 4. Dochody budżetu gminy na jednego mieszkańca w 2003 roku wyniosły 1,77 tys. zł/osobę.
Tabela 4 Dochody i wydatki gminy (tys. PLN) w 2003 r
Wyszczególnienie	2000	2001	2002	2003	Plan 2004	
DOCHODY OGÓŁEM	7338	7508	7169	7928	7764	
w tym dochody własne	3723	4044	3707	3622	4808	
WYDATKI OGÓŁEM	7464	7832	7359	7373	8321	
w tym inwestycje bieżące	1691	1752	1331	1268	2070	
na inwestycje służące ochronie środowiska	1517	1521	1264	793	1361	
na inwestycje służące gospodarce wodnej	34	68	7	1	70	
Źródło: Dane Urzędu Gminy w Narewce

3. Stan środowiska przyrodniczego gminy Narewka

3.1. Krajobraz i rzeźba terenu
Gmina Narewka zlokalizowana jest w północnej części mezoregionu Równiny Bielskiej, wchodzącej w skład makroregionu Niziny Północnopodlaskiej.
Równina Bielska jest obszarem o płaskorówninnej, lekko falistej budowie, o wysokościach względnych 140 – 170 m n.p.m. rozciętej przez dolinę rzeki Narewka. Tereny najwyżej położone znajdują się w zachodniej części gminy w okolicy wsi Borysówka i wynoszą 174 m n.p.m., natomiast najniżej położone obszary, znajdują się w północno-zachodniej części gminy, w okolicy ujścia rzeki Narewki do Narwi i wynoszą 136 m n.p.m.
Powierzchnia Równiny zbudowana jest głównie z piaszczystych utworów wodnolodowcowych, spod których wyłaniają się fragmenty glin zwałowych w okolicy miejscowości: Skupowa Starego, Narewki, Lewkowa Nowego i Łuki. Wzgórza czołowomorenowe są małe i nieliczne, trzy niewielkie, słabo widoczne pagórki moren czołowych recesyjnych lądolodu stadiału mazowiecko – podlaskiego widoczne są przy drodze łączącej Narewkę z Masiewem. Bardziej widoczne w budowie są wzgórza moren czołowych w okolicach Słobódki, nieco mniejszy zasięg mają wzgórza w okolicach wsi Łuki. Równina Bielska od północy ograniczona jest doliną Narwi.
Dolina Narwi obejmująca północną część obszaru gminy Narewka, zaliczana do mezoregionu Doliny Górnej Narwi, charakteryzuje się płaskorówninnym dnem, w znacznej szerokości zatorfieniem i zabagnieniem, dobrze rozwiniętym tarasem zalewowym, oraz fragmentami tarasu nadzalewowego. Wschodnią część tego obszaru stanowi zbiornik wodny „Siemianówka”.

3.2. Klimat
Gmina Narewka w odniesieniu do obszaru województwa podlaskiego charakteryzuje się średnio korzystnymi warunkami klimatycznymi. Na klimat w tym regionie ma wpływ położenie w obrębie dużego kompleksu leśnego, jakim jest Puszcza Białowieska.
Warunki klimatyczne scharakteryzowane zostały na podstawie badań stacji meteorologicznych w Białowieży.
Temperatura
Rozkład roczny temperatury w C – średnie, absolutne maksyma i minima, wg danych ze stacji meteorologicznej w Białowieży ilustruje poniższe zestawienie tabelaryczne.
Tabela 5 Rozkład roczny temperatur ze stacji meteorologicznej w Białowieży 
RODZAJ	MIESIĄCE	ŚREDNIA ROCZNA	
	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	IX	X	XI	XII		
Śr.	-4,4	-4,3	-0,9	6,8	12,4	16,3	17,6	16,3	12,1	7,3	2,1	-1,8	6,6	
Max.	8,2	12,2	17,7	29,4	30,9	31,8	34,5	34,5	30,8	25,8	18,2	13,7	24,0	
Min.	-34,1	-33,1	-24,9	-9,6	-5,7	-1,7	3,3	-1,7	-4,8	-9,9	-19,9	-25,7	-14,0	
Źródło: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Narewka

Przejście średniej temperatury dobowej przez tzw. progi termiczne przypada dla 0C (okres gospodarczy) na 20 marca i 28 listopada, dla 5C (okres wegetacyjny) na 8 kwietnia i 2 listopada. Okres wegetacyjny trwa średnio 202 dni, rozpoczyna się 10 kwietnia i kończy się pod koniec października. Początek prac polowych przypada średnio na I dekadę kwietnia, a koniec ca 10 listopada. Okres bezprzymrozkowy wynosi średnio 150 dni. Pokrywa śnieżna zalega średnio 96,3 dni.
Opady atmosferyczne
Średnia roczna częstotliwość burz w gminie wynosi 26 i jest to najwyższa ilość burz w woj. podlaskim. Burze najczęściej występują w miesiącach letnich (czerwiec, lipiec, sierpień) i w tym regionie zamykają się liczbą 18,9. Średnia roczna wilgotność względna powietrza kształtuje się w granicach od 80 - 83%. Średnie roczne zachmurzenie wg stacji meteorologicznej w Białowieży na tym obszarze wynosi 6,6 pokrycia nieba, ilość dni pogodowych 43,1 a pochmurnych 153,0. Średnia suma godzin nasłonecznienia w miesiącach VI-VIII wynosi 663,4 co stanowi 43,4% w stosunku do całego roku.

3.3. Gleby
Obszar gminy Narewka leży w obrębie dwóch regionów tj. regionu Michałowskiego, oraz regionu Białowieskiego.
Największe powierzchnie użytków rolnych obejmujących środkowo-północną część gminy zaliczone są do regionu Michałowskiego. Natomiast obszary Puszczy Białowieskiej łącznie z użytkami rolnymi, stanowiącymi polany śródleśne jak polana masiewska i skupowska zaliczone zostały do regionu Białowieskiego będącego regionem o ograniczonych możliwościach intensyfikacji produkcji rolnej, uwarunkowanych funkcją ochronną Puszczy Białowieskiej.
Skały macierzyste gleb obszaru gminy stanowią utwory czwartorzędowe pochodzenia lodowcowego i wodnolodowcowego, wykształcone w postaci glin, piasków naglinowych, oraz piasków całkowitych (63%), a w dolinach i zagłębieniach – mad, piasków rzecznych i utworów organicznych (37%).
3.3.1. Waloryzacja przyrodnicza gleb
Gleby gminy Narewka są mało zróżnicowane. Zaliczane są do gleb dobrych i średnich, jak również do gleb słabych. Głównym typem gleb występującym na całym obszarze gminy są gleby piaskowe różnych typów genetycznych (bielice, rdzawe, brunatne kwaśne).
Miejscami występują gleby pseudobielicowe zajmują one nieco większe powierzchnie w okolicy wsi Skupowo, Stoczek, Masiewo Nowe i Masiewo Stare.
Niewielkie powierzchnie w okolicach wsi Skupowo i Świnoroje zajmują gleby brunatne wyługowane wytworzone z glin piaszczystych i piasków słabogliniastych.
Duże powierzchnie w okolicach wsi Eliaszuki, Michnówka, Lewkowo Stare oraz lokalnie w rejonie wsi Ochrymy, Skupowo, Planta, Mikłaszewo, Leśna, Olchówka i Siemianówka zajmują czarne ziemie. Obejmują one głównie tereny płaskie o słabym odpływie wód, oraz niezabagnione obniżenia terenu (doliny rzeczne i zagłębienia śródpolne), stanowiące użytki zielone.
Mady, gleby murszowo-mineralne oraz gleby torfowe i murszowo-torfowe występują w rozproszeniu na obszarze całej gminy, głównie na użytkach zielonych.

3.3.2. Waloryzacja użytkowo-rolnicza gleb
Udział powierzchniowy i procentowy klas bonitacyjnych w gruntach ornych i użytkach zielonych przedstawiony został w tabeli nr 6.
Tabela 6 Klasy gleb w gminie Narewka
Grunty orne (łącznie z sadami)	Użytki zielone	
klasa	ha	klasa	ha	klasa	ha	
I	-	I	-	I	-	
II	-	II	-	II	-	
III a	3	III a	3	III a	3	
III b	122	III b	122	III b	122	
IV a	429	IV a	429	IV a	429	
IV b	425	IV b	425	IV b	425	
V	1639	V	1639	V	1639	
VI	1253	VI	1253	VI	1253	
VI z	99	VI z	99	
Razem	3970	Razem	3970	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Wojewódzkiego Podlaskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego, Wydział Gleboznawstwa w Białymstoku

Razem użytki rolne w gminie wynoszą 8643 ha, co stanowi 25,45% ogólnej powierzchni.
Kompleksy przydatności rolniczej gleb ilustruje poniższe zestawienie w tabeli nr 7.
Tabela 7 Kompleksy glebowe
Nr kompleksu	Nazwa kompleksu	ha	%	
grunty orne	
1	pszenny b. dobry	-	-	
2	pszenny dobry	35	0,1	
3	pszenny wadliwy	-	-	
4	żytni b. dobry	420	1,24	
5	żytni dobry	265	0,78	
6	żytni słaby	1352	3,98	
7	żytni b. słaby	1062	3,13	
8	zbożowo-pastewny mocny	152	0,45	
9	zbożowo-pastewny słaby	585	1,72	
	razem	3871	11,4	
użytki zielone	
1z	użytki zielone b. dobre i dobre	-	-	
2z	użytki zielone średnie	1362	4,01	
3z	użytki zielone słabe i b. słabe	3282	9,67	
	razem	4644	13,68	
razem użytki rolne	8643	25,46	
grunty rolniczo nieprzydatne	128	0,38	
tereny pozostałe	25305	74,54	
ogólna powierzchnia geodezyjna	33948	100%	
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Wojewódzkiego Podlaskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego, Wydział Gleboznawstwa w Białymstoku

Przestrzenne rozmieszczenie kompleksów przydatności rolniczej gleb ściśle wiąże się z przestrzennym występowaniem poszczególnych typów gleb, oraz ich bonitacją.
A więc największe zwarte powierzchnie kompleksu 4 występują w okolicy wsi: Skupowo, Olchówka - Leśna, Lewkowo Stare i fragmentarycznie na gruntach wsi Masiewo.
Kompleksy zbożowo-pastewne (głównie kompleks 9) o największym zasięgu powierzchniowym występują w okolicy wsi Eliaszuki - Michnówka. Obszary tych kompleksów o nieco mniejszym zasięgu powierzchniowym występują w okolicy wsi Lewkowo Stare, Skupowo, Mikłaszewo-Leśna, Siemianówka i Tarnopol.
Kompleksy 6 i 7 zajmują największe powierzchnie i występują na całym obszarze gminy.
Największe powierzchnie kompleksu 2z występują w okolicy wsi Smolnica – Michnówka, oraz w okolicy wsi Połyniec - Łozowe - Nowe Lewkowo. Obszary tego kompleksu o nieznacznie mniejszym zasięgu znajdują się w okolicy Narewki, oraz Siemianówki i Babiej Góry.
Użytki zielone kompleksu 3z występują na obszarze całej gminy zajmując doliny cieków wodnych oraz zagłębienia terenowe.

3.3.3. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej
Wskaźnik jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej (44,6) lokuje gminę Narewka na ostatnim miejscu w powiecie hajnowskim - najwyższy wskaźnik (68,2) posiada miejscowość Czyże.
Gmina Narewka mimo swojego ograniczenia, wynikającego głównie z puszczańsko-przygranicznego położenia wykazuje predyspozycje do rozwijania funkcji rolniczej.
Najlepsze warunki przyrodnicze dla rozwoju produkcji rolnej mają wsie: Skupowo, Stoczek i Zabłotczyzna.
Tabela 8 Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej w gminie Narewka
Wyszczególnienie	Wskaźnik bonitacji	Ogólny wskaźnik jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej	
	
jakości i przydatności rolniczej gleb	

agroklimatu	

rzeźby terenu	

warunków wodnych		
gmina Narewka	31,2	6,8	3,9	2,7	44,6	
powiat hajnowski	38,3	7,6	3,8	2,8	52,6	
Źródło: Wojewódzki Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Wydział Gleboznawstwa w Białymstoku

3.4. Roślinność
Świat roślinny gminy Narewka zdominowany jest przez roślinność Puszczy Białowieskiej, obejmujących swym zasięgiem część obszaru gminy. Obszar gminy w 67,1% powierzchni ogólnej pokrywają lasy i tereny zadrzewione.
Spośród występujących tu wielu gatunków roślin prawnie chronionych, wyróżnić można gatunki roślin dość pospolitych, takich jak wawrzynek wilczełyko, widłak jałowcowaty, lilia złotogłów, czy orlik pospolity, ale znajdują się tu również gatunki zagrożone wyginięciem, wpisane do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin (wierzba borówkolistna, fiołek torfowy, turzyca luźnokwiatowa, kukuczka kapturkowata, miodokwiat krzyżowy).
Obszar gminy jest w dużej części pokryty borami świerkowo-sosnowymi i sosnowymi. Poza tym występują tu:
Łęgi porastają doliny strumieni i rzek. Charakteryzują się występowaniem w drzewostanie olszy i jesionu, natomiast w warstwie krzewów występuje leszczyna, porzeczka czerwona i czarna, trzmielina zwyczajna i czeremcha. W skład runa wchodzą: niecierpek pospolity, tępawa błotna, gwiazdnica gajowa, śledziennica skrętnolistna, wiązówka błotna i ostrożeń warzywny.
Grądy – drzewostan buduje tu dąb, klon, grab, świerk, oraz lipa drobnolistna. W podszyciu spotkać można trzmielinę brodawkową. Grądy charakteryzują się bujną i bogatą w gatunki warstwą ziół tj. turzyca orzęsiona, przytulia Schultesa, pszeniec gajowy, jaskier kaszubski, zdrojówka, gwiazdnica gajowa, kopytnik, jankiel zwyczajny, podagrycznik, miodunka, jaskier kosmaty, czosnek niedźwiedzi, czy zawilec żółty.
Bór mieszany - występuje na terenach suchych. Jego drzewostan tworzą głównie świerk, dąb, sosna, brzoza i osika. Na runo składają się: borówka czernica, borówka brusznica, siódmaczek leśny, widłak jałowcowaty, litera sercowata, gruszyczka jednokwiatowa i gwiazdnica długolistna. Możemy spotkać tu również tojeść pospolitą, skrzyp leśny i narecznicę krótkoostną.
Bór sosnowy, w którym drzewostan buduje sosna, z domieszką świerku i brzozy. Krzewami porastającymi bór sosnowy są: borówki (czernica, brusznica), gruszyczki, widłaki, jałowiec. Przedstawicielami warstwy mchów są; widłoząb falisty, rokiet Schrebera i gajnik lśniący.
Olsy – podstawowym składnikiem drzewostanu jest tu olsza czarna. W podszycie występuje czarna porzeczka, wierzba szara, oraz kruszyna pospolita. W runie występuje tu sitowie leśne, kosaciec żółty i gorysz błotny, jak również borówka czarna, narecznica grzebieniasta, narecznica błotna i narecznica krótkoostna, turzyca długokłosa, trzcinnik lancetowaty, karbieniec pospolity i psianka słodkogórz.

3.5. Zwierzęta
Wśród zwierząt występujących na obszarze gminy spotyka się sarny, lisy, nieliczne dziki, kuny i zające. Na polach uprawnych i w ich okolicy żyją liczne gryzonie, które mają obfitość pożywienia. Łąki i pastwiska sprzyjają występowaniu różnych gatunków płazów (ropuchy, traszki, rzekotki) i gadów (jaszczurki, zaskrońce, żmije zygzakowate). Wśród pól gnieżdżą się między innymi słowiki, szczygły, kuropatwy, bażanty, a w zabudowaniach: jaskółki, wróble, bociany. Występujące rośliny są typowe dla terenów śródpolnych.
Świat zwierzęcy obszaru Puszczy obrazuje bogactwo lasu naturalnego. Na obszarze Puszczy występują:
Ssaki:
•	owadożerne - jeż wschodni, kret, ryjówka aksamitna, ryjówka malutka, ryjówka średnia – białowieska,
•	zającokształtne - zając szarak, zając bielak,
•	nietoperze - nocki (rudy, wąsaty, duży), mroczek posrebrzony, późny i pozłocisty, karlik malutki, karlik większy, borowce, gacek wielkouchy;
•	gryzonie - pospolita wiewiórka, bóbr, smużka koszatka, popielica, mysz wielkooka leśna, nornica ruda, badylarka, mysz polna, i zaroślowa, nornik zwyczajny, bury i północny, darniówka, piżmak;
•	drapieżne - wilk, lis, jenot, ryś, łasica, tchórz, wydra, borsuk, gronostaj;
•	kopytne - łoś, jeleń, sarna i żubr.
Ptaki:
•	ptaki osiadłe - jarząbek, cietrzew, krogulec, gołębiarz, sowa oraz dzięcioły;
•	ptaki lęgowe - skowronki, szpaki, dzierlatki, drozdy, kosy, kwiczoły, żurawie, cyranki i cyraneczki, słonki i bataliony, przepiórki, brzegówki, kukułki, słowiki, dudek, wilga, jeżyk;
•	ptaki przelotne - wrony, kawki, gawrony, czapla siwa, kulon, gęś białoczelna;
•	ptaki zalatujące - sowa śnieżna, sowa jarzębata, jemiołuszka, myszołów włochaty, czapla purpurowa, orzeł przedni, mewa srebrzysta.
Owady:
•	fitofagi - żywią się tkankami roślinnymi np.: błonkówka, wiechwica wielbłądka, brudnica mniszka, pokrzywnik, centrynek, pluskwiaki;
•	saprofagi - żywią się rozkładającymi się resztkami roślinnymi np.: żuk leśny;
•	zoofagi - żywiące się kosztem innych zwierząt np.: biegacz fioletowy i skórzasty, mrówka rudnica, komar widliszek, meszka, ślepak.

3.6. Budowa geologiczna
Obszar gminy Narewka leży na platformie wschodnioeuropejskiej w obrębie wyniesienia Mazursko – Suwalskiego.
Strefa powierzchniowa obszaru gminy zbudowana jest z utworów czwartorzędowych. W podłożu występują utwory miocenu, reprezentowane głównie przez piaski średnio i drobnoziarniste z wkładkami węgla brunatnego o miąższości od 15 do 30 m., oligocenu reprezentowane przez drobne piaski glaukonitowe przewarstwione wkładkami iłów, o miąższości w granicach 35-50 m, oraz kredy górnej. Grubość pokrywy warstwy czwartorzędowej na terenie gminy wynosi około 100m.
Omawiany obszar leży w strefie przypowierzchniowej występowania utworów zlodowacenia środkowopolskiego, zaliczanych do stadiałów: mazowiecko-podlaskiego, oraz północnomazowieckiego.
Stadiał mazowiecko-podlaski reprezentowany jest przez gliny zwałowe, występujące płatami we wschodniej części gminy w okolicy Masiewa, w środkowej części – w rejonie Narewki, Skupowa Starego, a także części Lewkowa Starego i w części północno-zachodniej gminy.
Jest to szarobrązowa i brązowa glina piaszczysta, miejscami ilasta. Miąższość jej wynosi około 5-6 m. zalegająca na różnych głębokościach (0-30 m, najczęściej jej strop występuje na głębokości 10-15 m.).
Glinę zwałową pokrywają osady powstałe z recesji lądolodu stadiału mazowiecko-podlaskiego. Są to piaski ze żwirami i głazami, budujące wzgórza moren czołowych widoczne na wschód od Narewki, oraz w rejonie Mikłaszewa i Skupowa Starego. Wzgórza czołowomorenowe na zachód od miejscowości Skupowo Stare „zatopione” są w piaskach wodnolodowcowych stadiału północnopolskiego, w związku z czym są mało widoczne. Utwory wodnolodowcowe pokrywają znaczną część obszaru gminy.
Glina zwałowa stadiału północnomazowieckiego na obszarze gminy występuje wzdłuż doliny Narwi w okolicy wsi Łuka. Miąższość tej gliny dochodzi do 20 m. Powierzchnia tej gliny wykazuje pewne deniwelacje. Na glinie tej leżą piaski ze żwirem i głazami, budujące wzgórza moren czołowych recesyjnych, widoczne są one w okolicy Słobódki, oraz między Łuką i Lewkowem Nowym.
Na omawianym obszarze osadziły się piaski i żwiry rzeczne, z których zbudowany jest taras nadzalewowy Narwi i w dolinach jej dopływów. W dnach dolin osady te występują pod pokrywą holoceńską piasków i mad, oraz torfów i namułów.
Namuły wypełniają głównie zagłębienia bezodpływowe na wysoczyźnie, których koncentracja występuje między Narewką i Masiewem. Miąższość ich z reguły nie przekracza 2 m.
Utwory holoceńskie są gruntami słabonośnymi i nie nadają się do bezpośredniego posadowienia budynków.

3.7. Zasoby wodne
Wody powierzchniowe
Omawiany obszar pod względem hydrograficznym należy do dorzecza Wisły i położony jest w obrębie zlewni Górnej Narwi.
Podstawową część układu sieci hydrograficznej gminy tworzy rzeka Narew, ze zbiornikiem wodnym Siemianówka oraz rzeką Narewka przepływającą przez centralną część gminy.
Rzeka Narew zachowuje równoleżnikowy kierunek przepływu i tworzy północną granicę gminy, natomiast wschodnią i środkową część doliny zajmuje zbiornik wodny Siemianówka o całkowitej powierzchni 3250 ha i pojemności 79,5 mln m3. Dopływami tego układu wód powierzchniowych są krótkie i niewielkie rzeczki, do których należą między innymi Maruszka i Czarnucha Szeroka.
Obszar gminy Narewka odwadniany jest głównie przez rzekę Narewkę, która przebiega przez środek gminy z południowego wschodu na północny zachód. Jej lewobrzeżnymi dopływami są Przedzielna, Łutownia, Jelonka, Okulinka, Jabłoniówka i Waliczówka, a prawobrzeżnymi rzeki: Hwoźna (graniczna), Braszcza i Bobrówka. Prawie wszystkie w/w dopływy są drobnymi ciekami biorącymi swój początek na obszarze gminy.
Rzeki Narew i Narewka oraz zbiornik wodny Siemianówka mają istotne znaczenie dla gospodarce wodnej gminy, jak również w środkowo-wschodniej i całej środkowej części powiatu hajnowskiego.
Wody podziemne
Najważniejszym źródłem zaopatrzenia ludności w wodę pitną, oraz na potrzeby gospodarcze na terenie gminy Narewka są wody podziemne pochodzące z utworów czwartorzędowych.
Lustro wody w utworach kredowych w wykonanym otworze o głębokości około 250 m w Białowieży nawiercono otwór na głębokość 85 m. ppm. Zwierciadło wody ustabilizowało się na wysokości 151 m n.p.m. tj. na głębokości około 8,0 m. od powierzchni terenu.
Występowanie wód podziemnych w utworach trzeciorzędowych ma ścisłe powiązanie z piaszczystą serią oligocenu i miocenu, których miąższość waha się w granicy około 50 m. Warstwa wodonośna w tych utworach znajduje się na głębokości 100-120 m.
Na omawianym obszarze warunki hydrologiczne w utworach czwartorzędowych są dość skomplikowane i niekorzystne z uwagi na przewagę glin. W utworach czwartorzędowych wyróżnia się trzy poziomy wodonośne – jeden przypowierzchniowy i dwa poziomy międzymorenowe.
Poziomy międzymorenowe nie zachowują regularnego rozprzestrzeniania się w utworach plejstoceńskich. Wody z tych poziomów mają charakter wód subartezyjskich i ujmowane są na różnych głębokościach, przeważnie w przedziale około 40 - 100 m.
Poziomy przypowierzchniowe występują w aluwiach rzecznych, a także w utworach wodnolodowcowych. Poziom przypowierzchniowy występuje w dolinach rzek Narwi i Narewki oraz w dolinach mniejszych cieków wodnych i zagłębień terenowych, jak również na terenach wysoczyznowych zbudowanych z piaszczystych utworów pochodzenia wodno-lodowcowego.
Lustro wody w dolinach rzecznych i zagłębieniach terenowych występuje na głębokości około 0,0 - 1,0 m. a na obszarach wysoczyznowych do 5,0 m., stanowią one podstawowe źródło ujmowania wód w studniach kopanych. Wody tego poziomu szczególnie są narażone na duże zanieczyszczenia bakteriologiczne.
Na terenie gminy w utworach czwartorzędowych zalegają wody gruntowe w zamkniętych soczewkach i przewarstwieniach piaszczystych wśród glin zwałowych oraz tzw. wody zawieszone (zajmujące lokalne obniżenia stropu glin zwałowych wypełnione łatwo przepuszczalnymi piaskami), koncentrującymi się głównie w okolicy miejscowości Łuki, Smolnica, Tarnopol i Siemianówka na głębokościach około 1,0 - 2,5 m.
Najzasobniejszymi zbiornikami wód podziemnych w utworach czwartorzędowych są doliny rzek Narewki i Narwi.
Gmina Narewka zaliczana jest do obszarów o ograniczonych zasobach wód podziemnych.

3.8. Zasoby leśne
Na terenie gminy Narewka lasy i tereny zadrzewione zajmują 22747 ha powierzchni ogólnej gminy. Lesistość gminy jest bardzo wysoka i kształtuje się na poziomie 67%.
Według podziału Polski na krainy przyrodniczo-leśne, lasy gminy Narewka zaliczane są do II Krainy Mazursko-Podlaskiej Dzielnicy Puszczy Białowieskiej.
W podziale administracyjnym lasów woj. podlaskiego należą do Nadleśnictwa Browsk z siedzibą w miejscowości Gruszki.
Typy siedliskowe lasu i gatunki drzew
Do typów siedliskowych lasów występujących na obszarze gminy Narewka zaliczyć można: bór suchy, bór świeży, bór wilgotny, bór bagienny, bór mieszany świeży, bór mieszany wilgotny, las mieszany świeży, las mieszany wilgotny, las mieszany bagienny, las świeży, las wilgotny, ols i ols jesionowy.
Na siedliskach boru świeżego drzewostan tworzony jest przez sosnę oraz pojedynczą domieszkę brzozy i świerku. Natomiast w borach mieszanych świeżych przeważają drzewostany sosnowo-świerkowe z pojedynczą domieszką brzozy i dębu.
Na siedliskach lasów mieszanego świeżego, mieszanego wilgotnego, mieszanego bagiennego, świeżego i wilgotnego występują głównie drzewostany sosnowo-dębowo-świerkowe z domieszką grabu, brzozy, osiki, jesionu, klonu, wiązu i lipy.
W siedliskach olsowych dominują drzewostany jesionowo-olchowe z domieszką świerku, osiki i brzozy.

3.9. Zasoby surowcowe
Występowanie surowców mineralnych na obszarze gminy Narewka ściśle wiąże się z utworami czwartorzędowymi. Występują one przeważnie w przypowierzchniowej warstwie utworów czwartorzędowych i są eksploatowane metodą odkrywkową.
W obrębie gminy występują złoża kruszywa naturalnego w miejscowościach Narewka i Stoczek przedstawia tabela nr 9, oraz złoża surowców ilastych ceramiki budowlanej na terenie miejscowości Kapitańszczyzna i Lewkowo Stare przedstawia tabela nr 10.
Tabela 9 Zasoby złóż kruszywa naturalnego na terenie gminy Narewka w 2002 r.
Lokalizacja	Stan zagospodarowania złoża	Zasoby	Wydobycie	
		geologiczne, bilansowe	przemysłowe		
Narewka	Z	24	-	-	
Stoczek	Z	150	-	-	
Źródło: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce; Wyd. PIG Warszawa 2003 r.
Z – złoże zaniechane

Tabela 10 Zasoby złóż surowców ilastych ceramiki budowlanej na terenie gminy Narewka w 2002 r.
Lokalizacja	Stan zagospodarowania złoża	Zasoby	Wydobycie	
		geologiczne, bilansowe	przemysłowe		
Kapitańszczyzna	R	19	-	-	
Lewkowo Stare	E	3648	689	34	
Lewkowo Stare – złoże zarejestrowane	E	2372	84	7	
Źródło: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce; Wyd. PIG Warszawa 2003 r.
R – złoże o zasobach rozpoznanych szczegółowo
E – złoże zagospodarowane - eksploatowane

3.10. Obszary chronione gminy
Gmina Narewka charakteryzuje się występowaniem bogatej struktury form ochrony.
Strukturę tę tworzą obszary i obiekty prawnie chronione przedstawione w tabeli nr 11.
Obecnie na analizowanym obszarze znajduje się 68 pomników przyrody w tym: 62 drzewa, 2 grupy drzew i 4 głazy narzutowe.
Tabela 11 Powierzchnia o szczególnych walorach przyrodniczych prawnie chroniona w gminie Narewka
Wyszczególnienie	Ogółem	Parki narodowe	Rezerwaty przyrody	Obszary chronionego krajobrazu	Użytki ekologiczne	Pomniki przyrody	
	w ha	w % powierzchni ogólnej						
			w hektarach	
Narewka	33632,9	99,1	4454,0	306,6	29178,8	8,7	68	
Źródło Ochrona środowiska i leśnictwo w województwie podlaskim w 2001 r. Urząd statystyczny w Białymstoku, tab.1/67 s.105, Białystok 2002. 

Białowieski Park Narodowy wraz z otuliną obejmujący swym zasięgiem południowo-wschodnią część obszaru gminy Narewka – obręb Hwoźna.
Podstawę prawną działania Białowieskiego Parku Narodowego stanowi Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 lipca 1996r (Dz. U. Nr 93 z 1996r, poz. 424).

Rezerwaty przyrody
Tabela 12 Rezerwaty przyrody na terenie gminy Narewka
Nazwa	Rok utworzenia	Powierzchnia w ha	Typ	Cel ochronny	
Siemianówka	1995	224,54	leśny	Zachowanie fragmentu Puszczy Białowieskiej odznaczającego się bogactwem szaty roślinnej z dominującymi zbiorowiskami leśnymi bagiennymi występującymi na obrzeżu górnej Narwi, w sąsiedztwie zbiornika Siemianówka.	
Gnilec	2002	37,21	leśny	Zachowanie w naturalnym stanie fragmentu Puszczy Białowieskiej obejmującego torfowisko wysokie oraz otaczające je lasy reprezentujące szereg dobrze zachowanych zbiorowisk leśnych borowych i grądowych.	
Dolina Walicówki	2002	47,43	leśny	Zachowanie w naturalnym stanie fragmentu Puszczy Białowieskiej z dobrze wykształconymi zespołami leśnymi typu boru mieszanego odznaczającymi się bogatą florą .	
Lasy Naturalne	2003	b.d.	leśny	Zachowanie w naturalnym stanie fragmentu Puszczy Białowieskiej z dobrze wykształconymi zespołami leśnymi typu boru mieszanego odznaczającymi się bogatą florą.	
Źródło Ochrona środowiska i leśnictwo w województwie podlaskim w 2001 r. Urząd statystyczny w Białymstoku, Białystok 2002. 

3.10.1. Natura 2000 sieć projektowana.
Wraz z planami przystąpienia Polski do Unii Europejskiej rozpoczęto pracę nad utworzeniem na terenie Polski Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000. Natura 2000 to sieć obszarów chronionych na terenie państw członkowskich Unii Europejskiej. Celem wyznaczania tych obszarów jest ochrona cennych pod względem przyrodniczym i zagrożonych składników różnorodności biologicznej w państwach Unii Europejskiej. W skład sieci Natura 2000 wchodzą:
•	obszary specjalnej ochrony (OSO) - (Special Protection Areas - SPA) wyznaczone na podstawie Dyrektywy Rady 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikich ptaków, tzw. "Ptasiej", dla gatunków ptaków wymienionych w załączniku I do Dyrektywy. W załączniku wymieniono 180 gatunków, dla których należy ustanowić tzw. obszary specjalnej ochrony o ich wytypowaniu decyduje liczebność ptaków, które przebywają tam w czasie lęgów, żerowania czy przelotów.
•	specjalne obszary ochrony (SOO) - (Special Areas of Conservation - SAC) wyznaczone na podstawie Dyrektywy Rady 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, tzw. "Siedliskowej", dla siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I oraz siedlisk gatunków zwierząt i roślin wymienionych w załączniku II do Dyrektywy. Dyrektywa "siedliskowa" nakazuje ochronę 198 typów siedlisk przyrodniczych, z czego 68 występuje w naszym kraju. W drugim załączniku do tego dokumentu wymieniono ponad 400 gatunków zwierząt i 222 roślin, których siedliska też trzeba chronić.
Polska w ramach procesu integracji z Unią Europejską została zobowiązana do wyznaczenia na swoim terytorium Sieci Natura 2000, do dnia akcesji do UE.
Wstępna koncepcja obszarów chronionych została również opracowana dla województwa podlaskiego i powiatu hajnowskiego. Na terenie powiatu hajnowskiego propozycje sformułowane obejmują przeważnie już obszary objęte wcześniej formami ochrony. Na terenie powiatu hajnowskiego znajdują się cztery kompleksy ochronne wyznaczone w ramach Natura 2000:
Dyrektywa Siedliskowa:
PLH 200006 – Puszcza Białowieska - 63 150 ha
PLH 200002 – Dolina Górnej Narwi - 15 436 ha
Dyrektywa Ptasia
PLB 200006 – Puszcza Białowieska - 64 115 ha
PLB 200003 – Dolina Górnej Narwi - 32 336 ha
Wyznaczone obszary obejmują kompleks leśny Puszczy Białowieskiej i dolinę Narwi począwszy od zbiornika Siemionówka. Kształt tych obszarów może ulic zmianie w toku dalszych prac nad projektem.

4. Zagrożenia środowiska przyrodniczego gminy

4.1. Zanieczyszczenia powierzchni ziemi
Odpady stałe oraz osady ściekowe są jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla ludzi i środowiska naturalnego. Dotyczy to zwłaszcza wód powierzchniowych, podziemnych oraz gleb. Z tego powodu racjonalna gospodarka odpadami i minimalizacja ich wytwarzania stała się w ostatnich latach jednym z najważniejszych aspektów w dziedzinie ochrony środowiska. W związku przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej wystąpiła konieczność dostosowania naszego prawodawstwa do przepisów unijnych. Dotyczy to również uregulowań prawnych w zakresie gospodarki odpadami.
Na terenie gminy w 2003 roku wytworzono 64,5 t osadów ściekowych, które w całości zostały wykorzystane jako warstwa przesypowa na gminnym składowisku odpadów w Olchówce.

4.1.1. Zagrożenia spowodowane eksploatacją surowców mineralnych
Degradacja i dewastacja powierzchniowej warstwy ziemi, zwłaszcza rzeźby terenu związana jest głównie z eksploatacją surowców mineralnych.
Jednym z bardzo istotnych zagrożeń dla środowiska naturalnego są odpady komunalne i przemysłowe. Odpady, które nie są właściwie składowane (utylizowane) wywierają niekorzystny wpływ na stan środowiska przyrodniczego, głównie w formie skażenia wody, gleby, powietrza, niszczenia walorów krajobrazowych wraz z wyłączeniem z użytkowania określonych terenów rolnych lub leśnych.
Zagrożenia zanieczyszczenia powierzchni ziemi odpadami wynikają również z faktu, że na przedmiotowe wysypiska trafiają różne substancje niebezpieczne codziennego użytkowania np. leki, środki owadobójcze, bakterie, lampy rtęciowe, metale ciężkie, smary, rozpuszczalniki itp.
Celem uniknięcia takich zagrożeń niezbędny jest selektywny system gromadzenia odpadów.

Odpady niebezpieczne
Do grupy odpadów niebezpiecznych należą odpady zawierające w swoim składzie substancje: toksyczne, palne, wybuchowe itd. Z wyżej wymienionych odpadów na obszarze gminy Narewka do odpadów niebezpiecznych zaliczyć można: zużyte baterie, akumulatory, odpady zawierające rtęć (lampy rtęciowe, termometry), pozostałości oraz opakowania po farbach i lakierach, rozpuszczalniki organiczne, środki czyszczące, środki ochrony roślin (pestycydy) oraz opakowania po nich, zbiorniki po aerozolach, pozostałości domowych środków do dezynfekcji i dezynsekcji, odpady zawierające oleje, częściowo wykorzystane leki, materiały budowlane zawierające azbest (np. eternit), odpady wielkogabarytowe – przede wszystkim agregaty chłodnicze (lodówki), w których znajdują się freony; wraki samochodowe, w których są oleje, płyny hamulcowe.

Odpady zawierające azbest
Od 1997 roku istnieje zakaz stosowania wyrobów zawierających azbest (Dz.U. nr 161 poz. 628). W maju 2002 roku Rada Ministrów przyjęła „Program usuwania azbestu i wyrobów zawierających azbest stosowanych na terytorium Polski”. Uwzględniając żywotność wyrobów cementowo – azbestowych program zakłada realizację usuwania tych wyrobów z budynków i budowli do 2032 r. Do chwili obecnej około 90% obiektów zawierających azbest pozostaje niezinwentaryzowana.
W związku z koniecznością usunięcia materiałów zawierających azbest z dziedziny komunalnej i gospodarczej należy w bliższej i dalszej perspektywie liczyć się ze wzrostem ilości tego typu odpadu. Jego ilości na terenie gminy będą możliwe do oszacowania w wyniku realizacji gminnego programu inwentaryzacji wyrobów azbestowych.
Odpady zawierające azbest są unieszkodliwiane przez składowanie. Ten sposób postępowania jest zgodny z obecnymi wymogami prawnymi oraz środowiskowymi. Należy więc rozpatrzyć możliwość zorganizowania miejsc do składowania tego typu odpadów niebezpiecznych.

4.2. Zanieczyszczenia powietrza
Stan czystości powietrza jest jednym z podstawowych czynników wpływających na warunki życia mieszkańców gminy. Do zanieczyszczeń powietrza zaliczają się wszelkie substancje (gazy, ciecze, ciała stałe), które znajdują się w powietrzu atmosferycznym, ale nie są jego naturalnymi składnikami. Do zanieczyszczeń powietrza zalicza się również substancje będące jego naturalnymi składnikami, ale przekraczające dopuszczalne stężenie. Zanieczyszczenia te mają pośredni wpływ na stan zdrowotny ludzi zamieszkujących dany obszar.
Zanieczyszczenia powietrza w środowisku człowieka powodują korozję metali i materiałów budowlanych. Wtórnie zanieczyszczają wody i gleby. Oddziałują również niekorzystnie na świat roślinny zaburzając procesy fotosyntezy, transpiracji i oddychania. W skali globalnej mają wpływ na zmiany klimatyczne. Substancje zanieczyszczające powietrze powodują zmiany właściwości fizycznych i chemicznych powietrza.
W gminie Narewka nie występują praktycznie żadne większe źródła emitujące zanieczyszczenia do powietrza atmosferycznego.

4.3. Zanieczyszczenia wód
Na terenie gminy brak jest poważnych źródeł zagrażających czystości wód powierzchniowych i gruntowych. Na stan czystości wód, na analizowanym terenie, może również negatywnie wpływać stosowanie nawozów sztucznych oraz środków ochrony roślin.
Zagrożeniem dla wód podziemnych może być niewłaściwa utylizacja odpadów niebezpiecznych. Z kolei zagrożeniem dla wód gruntowych może być niewłaściwie zagospodarowana gnojówka i gnojowica z gospodarstw rolnych.
Na analizowanym obszarze mogą też wystąpić pewne zaburzenia w układzie dotychczasowych stosunków wodnych spowodowane działalnością człowieka - melioracje i zbiornik wodny "Siemianówka", co może okazać się jednym z największych zagrożeń dla Białowieskiego Parku Nardowego.

4.4. Inne zagrożenia

4.4.1. Hałas i wibracje
Hałas jest obecnie powszechnie spotykanym zjawiskiem wpływającym na klimat akustyczny. Przy dużym natężeniu i długim czasie oddziaływania hałas może stanowić duże zagrożenie dla ludzi i środowiska przyrodniczego.
Hałas komunikacyjny jest jedynym czynnikiem mającym wpływ na klimat akustyczny gminy, jednak ma on znaczenie wyłącznie lokalne. Ruch drogowy jest tu jedynym źródłem hałasu.
Środki transportu to ruchome źródła hałasu decydujące o parametrach klimatu akustycznego, przede wszystkim na terenach zurbanizowanych. Większość pojazdów emituje hałas o poziomie dźwięku od 85 do 94 dB, przy dopuszczalnych natężeniach hałasu w środowisku, w otoczeniu budynków mieszkalnych od 35 do 55 dB w porze nocnej i od 40 do 65 dB w porze dziennej. Najbardziej uciążliwe są pojazdy ciężkie, z których 80% emituje hałas o poziomie dźwięku większym niż 80 dB, z czego 40% o poziomie większym niż 85 dB.
Ponieważ na analizowanym obszarze natężenie ruchu komunikacyjnego nie jest duże, stąd też emisja hałasu ze środków transportu nie stanowi tu poważnego zagrożenia. Największym źródłem hałasu komunikacyjnego jest tu ruch drogowy odbywający się na drodze wojewódzkiej nr 685.

4.4.2. Zagrożenie poważnymi awariami
W obrębie gminy Narewka zagrożenie poważnymi awariami istnieje ze strony zakładów zaliczonych do zakładów dużego ryzyka, zlokalizowanych w obrębie gminy. Zajmują się one przeładunkiem gazu propan-butan oraz paliw płynnych. Transport paliw odbywa się drogą kolejową, a także drogą krajową. Zagrożenie stanowią potencjalne wypadki drogowe i awarie oraz wycieki paliw do środowiska.
Duże zagrożenie na terenie gminy Narewka stanowi transport drogowy i kolejowy substancji niebezpiecznych. Przez teren gminy przebiegają linie kolejowe, którymi substancje niebezpieczne są transportowane zza wschodniej granicy państwa polskiego. Transport drogowy ciekłych i gazowych paliw energetycznych stwarza duże zagrożenie dla ludności zamieszkałej w pobliżu tras przewozu.
Trzy zakłady zaliczone zostały do zakładów dużego ryzyka wymienione zostały w tabeli nr 13.

Tabela 13 Zakłady o dużym ryzyku
Lp.	Nazwa obiektu
(dokładny adres
prowadzącego zakład)	Rodzaj
materiałów
niebezpiecznych	Ilość
(Mg)	Wartość
progowa
(Mg)	Miejsce
składo-
wania	
1.	MAKRO Sp. z o.o.,01-747
Warszawa, ul Elbląska 15/17
Terminal przeładunkowy, m. Planta
17-220 Narewka 	propan-
butan	672	200	zbiorniki
naziemne	
2.	Przedsiębiorstwo Prywatne
"CYKLON" s.c. Piotr Koziak 
08-100 Siedlce, Narewka,
Zablotczyzna 30	propan-
butan	500	200	zbiorniki
podziemne	
3.	NAFTOBAZY Sp. z o.o.
00-517 Warszawa
ul. Marszałkowska 82
Baza Paliw Nr 15 w Narewce
17-220 Narewka	paliwa
płynne
propan-
butan	10000

568
	25000

200	zbiorniki
podziemne
zbiorniki
naziemne	
Źródło: Program Ochrony Środowiska dla województwa podlaskiego.

4.4.3. Promieniowanie niejonizujące
Źródłem promieniowania niejonizującego w gminie są przebiegające przez jej teren linie wysokiego napięcia. Są one jednak usytuowane w bezpiecznej odległości od zabudowań gospodarskich i mieszkalnych. Nie stwarzają zatem poważnego zagrożenia dla mieszkańców gminy.
Do źródeł promieniowania niejonizującego na terenie gminy Narewka zaliczyć można również stacje telefonii komórkowej sieci Idea, Plus GSM i ERA GSM.
Stacje znajdują się w miejscowościach:
•	Idea – Siemianówka, Bernacki Most,
•	Plus GSM – Łuka, Narewka,
•	ERA GSM – Tarnopol.

5. Infrastruktura techniczna ochrony środowiska

5.1. Ujęcia, wodociągi i stacje uzdatniania wody
W gminie Narewka na koniec 2003 roku długość sieci wodociągowej wynosiła 99,2 km, przyłączonych do niej było 1174 gospodarstw domowych, odsetek obsługiwanych mieszkańców wyniósł w tym okresie 99,8%, co stawiało gminę na jednym z czołowych miejsc w województwie podlaskim.
Tabela 14 Stan sieci wodociągowej na 31.12.2003 r. w gminie Narewka
Rodzaj infrastruktury	długość w km	liczba przyłączonych gospodarstw domowych	odsetek obsługiwanych mieszkańców %	
Sieć wodociągowa	99,2	1174	99,8	
Źródło: Dane ankietowe Urzędu Gminy w Narewce

Ogólna Charakterystyka ujęć i stacji wodociągowych wodociągów wiejskich.
Wodociąg wiejski w Narewce oparty jest o dwie studnie wiercone, zlokalizowane na terenie stacji wodociągowej, pracujące na zmianę jako podstawowa i awaryjna.
Studnia mr 1 na głębokość 50 m. ma wydajność eksploatacyjną Qe=63,5 m3/h przy depresji Se=8,9m.
Studnia nr 2 o głębokości 50 m. ma wydajności Qe=63,9 m3/h przy Se=5,4 m.
Obie studnie odległe od siebie o 10 m. ujmują tę sama warstwę wodonośną z utworów czwartorzędowych, zalegającą na głębokości 21 - 51,5 m. Warstwa ta wykształcona jest w postaci piasków średnioziarnistych i prowadzi wodę pod ciśnieniem 1,7 atmosfery. Statystyczne lustro wody stabilizuje się na głębokości 2,2 - 2,8 m. p.p.t.
Warstwa wodonośna odizolowana jest od powierzchni terenu kompleksem glin zwałowych o miąższości 21 m.
Jakość ujmowanych wód pod względem fizyko-chemicznym oraz bakteriologicznym nie budzi zastrzeżeń i mogą one być używane do picia bez uzdatniania.
Wodociąg wiejski w Lewkowie Starym oparty jest o studnię wierconą o głębokości 53 m. i zatwierdzonych zasobach w kat. "B" Q=32 m3/h przy depresji s=7,7 m.
Ujęcie zlokalizowane jest na działce Szkoły Podstawowej w Lewkowie Starym.
Do eksploatacji ujęto drugą warstwę wodonośną z utworów czwartorzędowych. Rozpoczynają ją na głębokości 37 m. piaski pylaste. Przechodzą one w piaski drobno i średnioziarniste. Po osiągnięciu 16 m. serii i głębokości 53 m. wiercenie zakończono, nie rozpoznając rzeczywistej miąższości warstwy.
Warstwa ta prowadzi wodę pod ciśnieniem ponad 3 atmosfery i statystyczne lustro wody stabilizuje się na głębokości 4,5 m. p.p.t.
Warstwa wodonośna odizolowana jest od powierzchni terenu iłami pylastymi i pyłami ilastymi i łącznej miąższości 14 m.
Jakość ujmowanych wód pod względem bakteriologicznym nie budzi zastrzeżeń. Pod względem fizyko-chemicznym występuje ponadnormatywna ilość związków żelaza 0,7 - 0,9 mg/dm3Fe.
Wodociąg wiejski w Siemianówce oparty jest o dwie studnie wiercone, zlokalizowane na terenie stacji wodociągowej we wsi Siemianówka, pracujące w układzie studnia podstawowa + awaryjna.
Studnia nr 1 ma głębokość 46 m. i wydajność eksploatacyjną Qe=67m3/h przy depresji Se=6,5 m.
Studnia nr 2 ma głębokość 47 m. i wydajność Qe=67 m3/h przy Se=9,2 m.
Zatwierdzone zasoby ujęcia wynoszą Q=67 m3/h przy S=9,2 - 6,5 m.
Woda ujmowana jest z utworów czwartorzędowych z warstwy wodonośnej wykształconej w postaci piasków średnioziarnistych i drobnoziarnistych występujących od powierzchni terenu o miąższości 41 m., a w st. nr 2 w przelocie 19-27 m. rozdzielone serią iłów. Podścielają ją gliny zwałowe.
Generalnie zwierciadło wód podziemnych ma charakter swobodny. Lokalne napięcia powodują przewarstwienia ilasto-gliniaste.
Wody podziemne ujęte w studniach mają bezpośredni kontakt z wodą powierzchniową zakumulowaną w zbiorniku Siemianówka.
Jakość wody ujmowanej pod względem fizyko-chemicznym i bakteriologicznym odpowiada normom stawianym dla wód pitnych.
Wodociąg wiejski w Masiewie oparty jest o 1 studnię wierconą o zatwierdzonych zasobach w kat. "B" Q=40 m3/h przy S= 9,0 m., o głębokości 81,2 m.
Woda ujmowana jest z utworów czwartorzędowych z warstwy wodonośnej wykształconej w postaci piasków drobnoziarnistych i pylastych w przelocie 51 - 82 m. p.p.t. Warstwa wodonośna izolowana jest o powierzchni terenu nadkładem gruntów słaboprzepuszczalnymi gliny piaszczystej, pylastej i zwałowej oraz iłów o łącznej miąższości 51 m.
Jakość ujmowanej wody nie budzi zastrzeżeń pod względem bakteriologicznym i fizykochemicznym.
Stacja wodociągowa pracuje w układzie jednostopniowego pompowania wody.

Ocena wydajności istniejących komunalnych ujęć wody.
Na terenie gminy istnieje osiem ujęć wody: cztery ujęcia komunalne i gminne oraz cztery przemysłowe.
Tabela 15 Ujęcia wody podziemnej i inne o znaczeniu gospodarczym w gminie Narewka
Rodzaje ujęć	Liczba [szt.]	Lokalizacja	Zasoby eksploatacyjne [m3/godz.]	Pobór wody [m3/dobę]	
komunalne i gminne	4	Siemianówka	20,2	80	
		Lewkowo Stare	7,9	110	
		Narewka	15	210	
		Masiewo	18,8	5	
przemysłowe, zakładowe	4	Gruszki	

-	

-	
		Lewkowo			
		Narewka			
		Makro			
OGÓŁEM	8	X	-	-	
Źródło: Dane ankietowe Urzędu Gminy w Narewce

Zakładowe ujęcia wody
Na terenie gminy zakładowe ujęcia wody oparte o studnie głębinowe posiadają:
a) Nadleśnictwo Browsk z siedzibą w Gruszkach - ujęcie i stacja wodociągowa w osadzie Gruszki zaopatruje w wodę Nadleśnictwo w Gruszkach oraz mieszkańców osady Gruszki i wsi Guszczewina. Ujęcie oparte jest o 1 studnię wierconą o głębokości 45,3 m. i zatwierdzonych zasobach eksploatacyjnych 16 m3/h przy s= 16,5 m. Studnia ujmuje wodę z warstwy wodonośnej wykształconej w postaci piasków drobnoziarnistych i utworów żwirowych, która jest przykryta ciągłym kompleksem utworów nieprzepuszczalnych o miąższości ok. 37 m.
Wyniki fizyko-chemiczne wody surowej charakteryzują się podwyższonymi wartościami we wskaźnikach : mętność (12 mg SiO2) żelazo (1,6 mgFe/dm3) i mangan (0,43 mg Mn/dm3).
b) Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej w Lewkowie Starym - 2 studnie wiercone o zatwierdzonych zasobach 16 m3/h (Sw - 1 gł. 35 m. i SW - 2 gł. 42,5 m.).
c) Stacja Paliw w Narewce - 1 studnia wiercona głębokości 107 m. i wydajności 9,11 m3/h przy Se=10,7 m.,( woda do picia z wodociągu , woda ze studni do utrzymania czystości i zbiornika p.poż.).

5.2. Oczyszczalnie ścieków
Na terenie gminy Narewka funkcjonują trzy oczyszczalnie ścieków, dwie biologiczne i jedna biologiczno – mechaniczna. Szczegółową charakterystykę przedstawia tabela nr 16.
Tabela 16 Komunalne oczyszczalnie ścieków w gminie Narewka
Rodzaj oczyszczalni	Lokalizacja	Przepustowość wg. projektu	Ilość ścieków oczyszczanych	Ścieki dowożone do oczyszczalni 	Ilość osadów ściekowych (mg lub m3 uwodnionych)	
		m3/dobę	dam3/rok	dam3/rok		
Biologiczna	Nowa Łuka	150	5952	-	-	
Biologiczna	Narewka	250	46000	1000	45	
Biologiczno-mechaniczna	Lewkowo	150	6000	1000	19,5	
Źródło: Opracowanie na podstawie ankiety wypełnionej przez Urząd Gminy w Narewce

5.3. Gromadzenie i unieszkodliwianie odpadów
Gminne składowisko odpadów stałych
Na terenie gminy Narewka odpady są gromadzone na gminnym składowisku odpadów komunalnych w miejscowości Olchówka tabela nr 17.
Tabela 17 Charakterystyka składowiska odpadów w gminie Narewka
Rodzaj składowiska	Lokalizacja	Pojemność składowiska
[tys m3]	Ilość przyjmowanych odpadów rocznie [t]	Powierzchnia składowiska [ha]	
Gminne	Olchówka	48	180	2,4	
Źródło: Dane Urzędu Gminy w Narewce

Do gromadzenia odpadów na terenie gminy Narewka stosowane są kontenery KP-7 (30 szt.). Gospodarkę odpadami gmina prowadzi we własnym zakresie.
Opłaty obowiązujące za wywóz i składowanie i unieszkodliwianie odpadów stałych i komunalnych na terenie gminy Narewka:
•	6 zł/mies. od osób fizycznych za wywóz, składowanie i unieszkodliwianie stałych odpadów komunalnych,
•	12 zł/m3 od osób prawnych od czynności j.w.,
•	10 zł/m3 od osób fizycznych i prawnych za przyjęcie odpadów na składowisko
Do transportu kontenerów KP-7 przystosowany jest Star „HAK”
Odpady niebezpieczne powstające na terenie gminy Narewka to głównie zużyte baterie, akumulatory, odpady zawierające rtęć, pozostałości oraz opakowania po farbach i lakierach, rozpuszczalniki organiczne, środki czyszczące, środki ochrony roślin (pestycydy) oraz opakowania po nich, zbiorniki po aerozolach, pozostałości domowych środków do dezynfekcji i dezynsekcji, odpady zawierające oleje, częściowo wykorzystane leki.
Do odpadów niebezpiecznych należą również odpady zawierające azbest. Na analizowanym terenie odpady z azbestem to głównie płyty azbestowo-cementowe, które wykorzystywano 30 – 40 lat temu w budownictwie, głównie jako pokrycia dachowe.
Unieszkodliwianie odpadów
Unieszkodliwianie odpadów na terenie gminy Narewka polega na zdeponowaniu odpadów mieszanych na składowisku odpadów innych niż niebezpieczne i obojętne na składowisku odpadów w Olchówce.
Na analizowanym obszarze nie ma zakładów unieszkodliwiających odpady niebezpieczne, dlatego też odpady te należy kierować do unieszkodliwienia w zakładach specjalistycznych, posiadających odpowiednie zezwolenia.
Gminne wysypisko odpadów nie jest przystosowane do składowania odpadów niebezpiecznych.

6. Analiza SWOT
Analiza SWOT jest analizą słabych i mocnych stron gminy oraz szans i zagrożeń wynikających z uwarunkowań i regulacji zewnętrznych. Opisana poniżej analiza przedstawia uporządkowane według znaczenia (od najważniejszych do mało ważnych) czynniki wewnętrzne i zewnętrzne.

6.1. Czynniki wewnętrzne
Mocne strony
Stan przyrody i środowiska
1)	duża różnorodność przyrodnicza i biologiczna obszaru gminy (ekosystemowa i gatunkowa),
2)	wysokie walory krajobrazowe obszaru gminy (region Puszczy Białowieskiej),
3)	bardzo wysoka lesistość gminy 67% (50,51% w powiecie hajnowskim, w województwie podlaskim 29,6 %, w Polsce 28,5 %),
4)	położenie na obszarze Zielonych Płuc Polski,
5)	niski poziom chemizacji środowiska naturalnego,
6)	duża różnorodność środowiska geograficznego i kulturowego.

Stan infrastruktury służącej ochronie środowiska
1)	zaspokajające potrzeby mieszkańców oczyszczalnie ścieków.

Sfera gospodarcza
1)	brak przemysłu degradującego środowisko przyrodnicze, brak zakładów szczególnie uciążliwych dla środowiska,
2)	nieingerująca w środowisko tradycyjna gospodarka rolna, rozwój przyjaznych środowisku naturalnemu form gospodarowania,
3)	sprzyjające warunki dla rozwoju rolnictwa ekologicznego i integrowanego,
4)	wdrażanie zasad gospodarki leśnej sprzyjających zachowaniu różnorodności biologicznej, stopniowa „ekologizacja” gospodarki leśnej,
5)	nieagresywna w stosunku do środowiska tradycyjna gospodarka rolna.

Sfera społeczna
1)	działalność edukacyjna prowadzona przez pracowników obszarów chronionych oraz członków proekologicznych organizacji pozarządowych (akcje prośrodowiskowe – sprzątanie świata, dzień ziemi, itp.),
2)	rosnące doświadczenie i kwalifikacje osób zajmujących się ochroną środowiska w gminie.

Słabe strony
Stan przyrody i środowiska
1)	wprowadzenie intensywnych form gospodarowania w rolnictwie i leśnictwie,
2)	kolizyjność tras komunikacyjnych z obszarami cennymi przyrodniczo,
3)	postępująca dewastacja krajobrazu poprzez brak harmonizacji z otoczeniem, zabudowę oraz infrastrukturę techniczną,
4)	stosunkowo słaba jakość gleb (przeważają gleby 6 i 7 kompleksu glebowego),
5)	postępująca urbanizacja miejsc cennych przyrodniczo.

Stan infrastruktury służącej ochronie środowiska
1)	dysproporcja w długości sieci wodociągowej i kanalizacyjnej (sieć kanalizacyjna – 27,3 km, sieć wodociągowa – 99,2 km),
2)	brak składowiska przystosowanego do składowania odpadów niebezpiecznych.

Sfera gospodarcza
1)	ograniczony dostęp do środków finansowych na rozbudowę i modernizację infrastruktury służącej ochronie środowiska.

Sfera społeczna
1)	powolny wzrost świadomości ekologicznej, brak indywidualnych nawyków i postaw prośrodowiskowych (segregacji odpadów, oszczędności wody, nie zaśmiecania lasów itd.),
2)	słabo rozpowszechniona wiedza na temat technicznych i organizacyjnych rozwiązań służących ochronie środowiska (nowe prawo ochrony środowiska, najlepsze dostępne techniki – BAT itp.),
3)	niski poziom wykształcenia mieszkańców.

Sfera prawna i polityczna
1)	niepełny zakres monitoringu stanu środowiska (stanu czystości gleb, stanu czystości wód powierzchniowych, stanu czystości powietrza, częstotliwości badań),
2)	niewystarczające finansowanie czynnej ochrony przyrody oraz monitoringu środowiska,
3)	niedostateczne nakłady na ochronę środowiska.

6.2. Czynniki zewnętrzne
Szanse
Sfera prawna i polityczna
1)	aktualne przepisy ochrony przyrody i środowiska, w tym przepisy związane z koniecznością wykonywania ocen oddziaływania inwestycji na środowisko i monitoringu stanu środowiska,
2)	wprowadzenie nowych zasad finansowania inwestycji i działań proekologicznych (preferencyjne kredyty, ulgi podatkowe, dotacje z budżetu państwa),
3)	możliwość uzyskiwania dotacji i pożyczek z funduszy krajowych i zagranicznych na inwestycje zmniejszające uciążliwość gospodarki dla środowiska oraz na rozwój infrastruktury.

Sfera przyrodnicza i społeczno – gospodarcza
1)	możliwość uzyskania zewnętrznego (krajowego i/lub zagranicznego) wsparcia finansowego programów ochrony różnorodności przyrodniczej oraz realizacji programu zalesiania gruntów o niskiej przydatności rolniczej,
2)	możliwość wzmocnienia systemu ochrony przyrody przez utworzenie transgranicznych obszarów chronionych,
3)	wspieranie inicjatyw samorządów, organizacji i instytucji zmierzających do uzyskania pomocy finansowej z programów UE na rozwój infrastruktury ochrony środowiska,
4)	wzrost zainteresowania ochroną środowiska, wzrost popytu na zdrową żywność, agroturystykę i turystykę przyrodniczą,
5)	skoordynowanie działań prośrodowiskowych na wszystkich szczeblach administracji rządowej i samorządowej,
6)	możliwość wdrożenia programów rolno-środowiskowych UE.

Zagrożenia
Sfera prawna i polityczna
1)	silna konkurencja o uzyskanie wsparcia finansowego na ochronę środowiska ze źródeł unijnych.

Sfera przyrodnicza i społeczno - gospodarcza
1)	intensyfikacja produkcji rolnej prowadząca do wzrostu nawożenia, stosowania pestycydów, homogenizacji użytków rolnych oraz zaniku lokalnych odmian roślin uprawnych i ras zwierząt hodowlanych,
2)	rosnąca presja turystyczna na obszarach o najcenniejszych walorach przyrodniczych.

Wnioski z analizy SWOT
Przedstawiona analiza SWOT ukazuje mocne i słabe strony wynikające z uwarunkowań wewnętrznych gminy oraz szanse i zagrożenia wynikające z uwarunkowań zewnętrznych gminy Narewka, w sferze działań związanych z ochroną środowiska przyrodniczego. Ustalenie oraz analiza mocnych i słabych stron gminy, oraz szans i zagrożeń pojawiających się w jej otoczeniu, pozwala na budowę strategii, określenie celów i zadań własnych gminy na przyszłość. Należy wzmacniać mocne strony i wykorzystywać szanse, oraz eliminować słabe strony i omijać zagrożenia.
Niewątpliwie największym atutem gminy jest czyste środowisko przyrodnicze, oraz położenie gminy w obrębie Puszczy Białowieskiej.
Słabą stroną gminy jest słabo rozwinięta sieć kanalizacyjna w stosunku do sieci wodociągowej. Na terenach nieskanalizowanych, ścieki gromadzone są często w nieszczelnych szambach, skąd mogą przesączać się wgłąb profilu glebowego, prowadząc do zanieczyszczenia gleby i wód podziemnych. Brak kanalizacji stanowi również zagrożenie dla wód powierzchniowych, gdyż na terenach nieskanalizowanych często obserwowane są nielegalne zrzuty surowych ścieków do odbiornika.
Dużą szansą, są nowe przepisy ochrony środowiska (obowiązek wykonywania ocen oddziaływania inwestycji na środowisko i monitoringu stanu środowiska), jak również wspieranie inwestycji prośrodowiskowych (instrumenty prawno-ekonomiczne mobilizujące do realizacji inwestycji prośrodowiskowych wynikających ze strategii krajowych oraz przyjętych zobowiązań międzynarodowych, nowe zasady finansowania inwestycji i działań prośrodowiskowych, itp.).
Poważnym zagrożeniem jest brak racjonalnych rozwiązań utylizacji odchodów zwierzęcych w gospodarstwach wysokotowarowych, oraz intensyfikacja produkcji rolnej (wzrost nawożenia i stosowania pestycydów), co zwiększa prawdopodobieństwo skażenia środowiska.
Zespół czynników wpływających na sytuację gminy, będzie miał w kolejnych latach decydujący wpływ na kształtowanie stanu środowiska naturalnego gminy Narewka, oraz podejmowanych działań na jego rzecz przez władze gminy, powiatu, województwa, czy kraju.

7. Zamierzenia samorządu w zakresie ochrony środowiska

Zamierzenia samorządu w zakresie ochrony środowiska analizowano na podstawie następujących dokumentów:
-	Strategia rozwoju gminy Narewka,
-	Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Narewka,
-	ankieta gminy, zrealizowana w 2004 r.,
-	Wojewódzki Program Ochrony Środowiska – załączniki 8.1, 8.6 WPGO,
-	Program Ochrony Środowiska dla powiatu hajnowskiego na lata 2004 – 2012,
-	Plan Gospodarki Odpadami dla powiatu hajnowskiego.

W tabeli 18 przedstawiono zrealizowane i planowane inwestycje z zakresu ochrony środowiska i gospodarki wodnej w latach 2001-2007 w gminie Narewka.
Tabela 18 Zrealizowane i planowane inwestycje z zakresu ochrony środowiska i gospodarki wodnej w gminie Narewka w latach 2001-2007 (tys. PLN)
Wyszczególnienie	Lata	
	koszty poniesione do końca 2003	2004	2005	2006	2007	
Ujęcia wody	-					
Sieć wodociągowa	-		1500	1000		
Oczyszczalnie ścieków	-					
Składowisko odpadów	-					
Kanalizacja sanitarna	-		1240	1500	4000	
Ochrona powietrza	-					
Zbiorniki wodne	-		460			
Modernizacja dróg gminnych	-		197,8	4967	4967	
Źródło: Informacje urzędu gminy w Narewce

W tabeli 19 podano rodzaj inwestycji i źródła ich finansowania inwestycji.
Tabela 19 Źródła finansowania zadań realizowanych w latach 2001 – 2007 w zakresie ochrony środowiska i gospodarki wodnej w gminie Narewka
Gmina	Nazwa zadania, lokalizacja	Źródła finansowania	
			
Narewka	Budowa sieci kanalizacyjnej na terenie gminy	budżet gminy, środki mieszkańców, fundusze celowe	
	Budowa sieci wodociągowej na terenach letniskowych w miejscowości Nowa Łuka	budżet gminy, środki mieszkańców, fundusze celowe	
	Budowa zbiornika małej retencji w Narewce	budżet gminy, środki mieszkańców, fundusze celowe	
	Modernizacja dróg gminnych	budżet gminy, środki mieszkańców, fundusze celowe	
Źródło: Wojewódzki Program Ochrony Środowiska, Białystok 2003.

Tabela 20 Wysokość planowanych nakładów na inwestycje z zakresu ochrony środowiska w gminie Narewka w latach 2004 - 2007(w tys. zł)
Rodzaj inwestycji	Nakłady poniesione w latach 2001- 2003	Nakłady planowane do poniesienia w latach 	Nakłady w latach 2004 - 2007	
		2004	2005	2006	2007		
Oczyszczalnie ścieków	-	-					
Składowisko odpadów	-	-					
Kanalizacja sanitarna	-	-	1240	1500	4000	6740	
Sieć wodociągowa	-	-	1500	1000		2500	
Ujęcia wody	-	-					
Zbiorniki wodne	-	-	460			460	
Modernizacja dróg gminnych		-	197,8	4967	4967	10131,8	
Razem gospodarka wodno-ściekowa	19831,8	
OGÓŁEM 	-	-	3397,8	7467	8967	19831,8	
Źródło: Informacje urzędu gminy w Narewce

Samorząd gminy Narewka dysponuje środkami Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Wysokość środków do dyspozycji w latach 2001-2003 została przedstawiona w tabeli 21.

Tabela 21 Środki gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej w latach 2001-2004 w gminie Narewka(tys. zł)
Wyszczególnienie	Rok	Narewka	
Gminny Fundusz OŚiGW	2001	31,747	
	2002	24,182	
	2003	32,675	
	2004	b.d.	
Źródło: Informacje Urzędu Gminy w Narewce.

8. Program ochrony środowiska gminy Narewka

Położenie gminy Narewka we wschodniej części województwa podlaskiego, oraz w północno-wschodniej części powiatu hajnowskiego w sąsiedztwie Puszczy Białowieskiej charakteryzującej się niskim stopniem urbanizacji i uprzemysłowienia oraz dobrze zachowanymi walorami środowiska naturalnego, jak również stosunkowo wysokim udziałem zatrudnienia w rolnictwie i leśnictwie, a także niskie uprzemysłowienie gminy i brak inwestycji w przemysł dają podstawy, by przyjąć założenie, iż jedną z głównych szans rozwoju gminy jest odpowiednie wykorzystanie zasobów naturalnych środowiska dla rozwoju nieuciążliwych dla przyrody gałęzi gospodarki.

8.1. Cel strategiczny i cele ogólne
Na podstawie analizy Polityki ekologicznej państwa, Programu Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego na lata 2003 – 2006, Programu Ochrony Środowiska Powiatu Hajnowskiego na lata 2004 – 2011, Strategii Rozwoju Powiatu Hajnowskiego, Strategii Rozwoju gminy Narewka oraz zagrożeń wynikających z sytuacji ekologicznej w gminie, ustalono, iż celem strategicznym jest:

Przyjazny środowisku przyrodniczemu system zarządzania gminą, wspierający wzrost świadomości ekologicznej mieszkańców oraz racjonalne wykorzystanie zasobów naturalnych.	

Racjonalne wykorzystanie zasobów środowiska naturalnego w celach rozwojowych, warunkach powszechnego dostępu do dóbr przyrody, wymaga powszechnego stosowania proekologicznych metod gospodarowania oraz podejmowania działań sprzyjających zachowaniu potencjału przyrodniczego regionu. Realizacja Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Narewka na lata 2004 – 2011 zmierzająca do zachowania walorów środowiska naturalnego oraz poprawy jego stanu uzależniona jest od upowszechnienia informacji o planowanych kierunkach rozwoju oraz uzyskania akceptacji społecznej dla podejmowanych działań.

Długoterminowe cele ogólne programu (do 2011 r.) przewidują:
•	Zachowanie oraz odtwarzanie rodzimego bogactwa przyrodniczego i walorów krajobrazowych.
•	Ochronę zasobów i poprawę jakości wód podziemnych i powierzchni ziemi.
•	Ochronę zasobów wód powierzchniowych, poprawę ich jakości i zapobieganie ich zanieczyszczeniu.
•	Poprawę stanu czystości terenów i zapobieganie zanieczyszczeniu powierzchni ziemi,
•	Poprawę jakości powietrza atmosferycznego.
•	Wzrost wiedzy społeczeństwa o stanie środowiska naturalnego, jego zagrożeniach oraz sposobach przeciwdziałania zagrożeniom.
•	Wzrost świadomości ekologicznej mieszkańców oraz poprawa komunikacji społecznej w zakresie ochrony i racjonalnego wykorzystania zasobów naturalnych gminy.

Przedstawione cele realizowane będą przez działania o charakterze inwestycyjnym i organizacyjno – prawnym w następujących obszarach:
•	Ochrona przyrody i krajobrazu.
•	Ochrona środowiska naturalnego.
•	Racjonalne gospodarowanie zasobami.
•	Działania o charakterze systemowym.

8.2. Cele i zadania realizacyjne
8.2.1. Ochrona przyrody i krajobrazu

Cel ogólny: Zachowanie rodzimego bogactwa przyrodniczego i walorów krajobrazowych

Cele szczegółowe:
•	Zachowanie i wzbogacanie istniejących oraz odtwarzanie zanikłych elementów różnorodności biologicznej, w tym renaturalizacja cennych ekosystemów i siedlisk.
•	Utrzymanie istniejących i powołanie nowych obszarów obiektów prawnie chronionej przyrody i krajobrazu, w tym sieci obszarów Natura 2000.
•	Usuwanie lub ograniczanie aktualnych i potencjalnych zagrożeń w celu zachowania różnorodności biologicznej.

Zadania krótkookresowe do roku 2007: 
1.	ochrona i renaturalizacja siedlisk,
2.	opracowanie regionalnej „czerwonej listy” zbiorowisk roślinnych i biotopów wymagających specjalnej troski,
3.	inwentaryzacja zdegradowanych ekosystemów wodno-błotnych oraz opracowanie programów ich renaturalizacji,
4.	opracowanie i realizacja regionalnego programu wprowadzania zadrzeiweń i zakrzaczeń śródpolnych oraz zaktualizowanego programu zwiększania lesistości kraju,
5.	wspieranie zachowania tradycyjnych praktyk rolnych na obszarach przyrodniczo cennych.

Zadania długookresowe do roku 2011:
1.	upowszechnienie i wprowadzanie form indywidualnej ochrony przyrody w postaci użytków ekologicznych, zespołów przyrodniczo krajobrazowych i stanowisk dokumentacyjnych przyrody,
2.	ochrona i renaturalizacja ciągów i połączeń ekologicznych ze szczególnym uwzględnieniem dolin rzecznych,
3.	rozwój rolnictwa ekologicznego,
4.	ochrona elementów środowiska przyrodniczo-kulturowego,
5.	rozwój sieci szlaków turystycznych i ścieżek przyrodniczych,
6.	monitoring ruchu turystycznego szczególnie na obszarach chronionych,
7.	zalesianie gruntów na glebach niskiej jakości według wykonanych projektów.

8.2.2. Ochrona środowiska naturalnego
Ochrona wód podziemnych, gleb i powierzchni ziemi
Cel ogólny: Ochrona i poprawa jakości wód podziemnych, gleb i powierzchni ziemi

Cele szczegółowe:
•	Eliminacja czynników zagrożenia dla jakości wód podziemnych.
•	Restrukturyzacja poboru wód dla celów użytkowych.
•	Racjonalne użytkowanie gleb, zasobów kopalin.
•	Rekultywacja terenów poeksploatacyjnych.

Zadania krótkookresowe do roku 2007: 
1.	doskonalenie inwentaryzacji oraz likwidacja nieczynnych i nie nadających się do eksploatacji studni wierconych i kopanych,
2.	doskonalenie nadzoru nad przestrzeganiem ustaleń zawartych w decyzjach dotyczących stref ochronnych wokół ujęć wody,
3.	modernizacja technologii uzdatniania wody do picia,
4.	kompleksowa rekultywacja terenów zdewastowanych i zdegradowanych,
5.	rekultywacja składowisk wyeksploatowanych z uwzględnieniem skutków wydobycia kopalin dla środowiska,
6.	realizacja zadań wynikających z planu gospodarki odpadami.

Zadania długookresowe do roku 2011:
2.	prowadzenie monitoringu lokalnego potencjalnych źródeł zanieczyszczeń,
3.	maksymalne wykorzystanie eksploatowanych złóż oraz skuteczna i właściwa z punktu widzenia gospodarki przestrzennej rekultywacji wyrobisk,
4.	wzmożenie działalności kontrolnej,
5.	realizacja zadań wynikających z planu gospodarki odpadami,
6.	umieszczanie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego granic obszarów udokumentowanych i potencjalnych złóż kopalin.

Ochrona wód powierzchniowych
Cel ogólny: Ochrona zasobów i poprawa jakości wód powierzchniowych i zapobieganie ich zanieczyszczeniom

Cele szczegółowe:
•	Zapobieganie zmniejszaniu się zasobów wód powierzchniowych.
•	Zwiększenie retencji wód.
•	Stałe ograniczanie zanieczyszczeń wód powierzchniowych.
•	Przywracanie jakości wód do stanu wynikającego z ich funkcji ekologicznych oraz sposobów użytkowania.

Zadania krótkookresowe do roku 2007:
1.	ochrona zasobów wodnych,
2.	modernizacja ujęcia wody,
3.	ograniczenie zanieczyszczeń wód:
a)	 budowa nowych oczyszczalni ścieków oraz modernizacja istniejących,
b)	 wyposażenie gospodarstw wiejskich w zabudowie rozproszonej w przydomowe oczyszczalnie ścieków,
c)	 realizacja inwestycji ograniczających zanieczyszczenia azotowe pochodzące z rolnictwa (budowa płyt gnojowych i zbiorników na gnojowicę i gnojówkę),
4.	poprawa jakości wód.

Zadania długookresowe do roku 2011:
1.	sukcesywna budowa lokalnych ujęć wód w przypadku miejscowości o większych odległościach od ujęć wód oraz istniejących wodociągów,
2.	realizacja działań w zakresie programów zapobiegania zanieczyszczeniom azotanami ze źródeł rolniczych,
3.	kanalizowanie terenów w miejscowościach wiejskich, a także budowa przydomowych oczyszczalni ścieków oraz zbiorników bezodpływowych w miejscowościach o rozproszonej zabudowie lub o niewielkiej liczbie mieszkańców,
4.	poprawa stanu technicznego i konserwacja cieków wodnych,
5.	odbudowa i utrzymanie właściwego stanu melioracji szczegółowej i podstawowej,
6.	zapewnienie ochrony naturalnych zbiorników retencyjnych,

Gospodarka odpadami
Cel ogólny: Poprawa stanu czystości terenów i zapobieganie zanieczyszczeniu powierzchni ziemi

Cele szczegółowe:
•	Zmniejszanie ilości produkowanych odpadów.
•	Odzysk surowców wtórnych oraz odpadów organicznych w celu ich dalszego wykorzystania.
•	Właściwe składowanie i unieszkodliwianie odpadów.

Zadania krótkookresowe do roku 2007:
1.	objęcie wszystkich mieszkańców gminy systemem zorganizowanej zbiórki odpadów komunalnych,
2.	budowa instalacji i urządzeń do unieszkodliwiania, odzysku i recyklingu odpadów,
3.	rozwój systemu selektywnej zbiórki odpadów wielkogabarytowych,
4.	rozwój systemu selektywnej zbiórki odpadów budowlanych wchodzących w strumień odpadów komunalnych,
5.	rozwój systemu selektywnej zbiórki w celu zmniejszenia udziału odpadów niebezpiecznych w strumieniu odpadów komunalnych.

Zadania długookresowe do roku 2011:
1.	organizacja gospodarki odpadami opakowaniowymi,
2.	organizacja gospodarki odpadami biodegradowalnymi,
3.	rozwój systemu selektywnej zbiórki odpadów wielkogabarytowych,
4.	rozwój systemu selektywnej zbiórki odpadów budowlanych,
5.	rozwój systemu selektywnej zbiórki w celu zmniejszenia udziału odpadów niebezpiecznych w strumieniu odpadów komunalnych.

Ochrona powietrza
Cel ogólny: Poprawa jakości powietrza atmosferycznego

Cele szczegółowe:
•	Ograniczenie emisji „u źródła” w energetyce.
•	Ograniczenie zanieczyszczeń komunikacyjnych powietrza.

Zadania krótkookresowe do roku 2007:
1.	zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do powietrza z procesów energetycznego spalania paliw i z palenisk domowych,
2.	ograniczenie emisji „u źródła”:
a)	modernizacja lub wymiana istniejących źródeł ciepła opalanych paliwem stałym na nowoczesne kotły opalane paliwem gazowym, płynnym lub biomasą wyposażone w automatyczną regulację procesów spalania podnoszących wydajność cieplną źródła.
3.	realizacja inwestycji związanych z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii

Zadania długookresowe do roku 2011:
1.	modernizacja istniejącej sieci grzewczej.

Ochrona przed hałasem i promieniowaniem
Cel ogólny: Poprawa klimatu akustycznego i ochrona przed promieniowaniem

Cele szczegółowe:
•	Zmniejszenie i eliminowanie hałasu i promieniowania ze źródeł przemysłowych.
•	Ograniczanie oddziaływania hałasu komunikacyjnego.

Zadania krótkookresowe do roku 2007:
1.	poprawa stanu nawierzchni dróg,
2.	ustalenie obszarów ograniczonego użytkowania wokół emitorów promieniowania niejonizującego,
3.	wspomaganie zapobiegania hałasu i promieniowania „u źródła”.

Zadania długookresowe do roku 2011:
1.	modernizacja dróg.

Ograniczania ryzyka wystąpienia poważnych awarii
Cel ogólny: Minimalizowanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii oraz sprawne usuwanie ich skutków

Cele szczegółowe:
•	Eliminowanie źródeł i ograniczanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii oraz zmniejszanie ich skutków.
•	Doskonalenie istniejącego systemu ratowniczego na wypadek zaistnienia awarii i klęsk żywiołowych.

Działania krótkookresowe do roku 2007 i długookresowe do roku 2011
1.	wdrażanie przepisów prawnych zgodnych z dyrektywami Unii Europejskiej odnoszących się do przeciwdziałania poważnym awariom środowiska,
2.	tworzenie infrastruktury przy głównych szlakach komunikacyjnych, niezbędnej dla ratownictwa ekologicznego,
3.	opracowanie programu informowania społeczeństwa o poważnych awariach środowiska i edukacji w tym zakresie, obejmującego działania na szczeblu lokalnym,
4.	modernizacja i stała poprawa wyposażenia jednostek ratowniczo-gaśniczych w środki ratownictwa ekologicznego.

8.2.3. Racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi
Cel ogólny: Racjonalne gospodarowanie wodą, kopalinami i innymi zasobami naturalnymi

Cele szczegółowe:
•	Racjonalizacja poboru wód do celów komunalnych i przemysłowych.
•	Racjonalizacja wykorzystania gleb i złóż kopalin.
•	Zmniejszenie zużycia energii na potrzeby ludności i przemysłu.
•	Zmniejszenie wodochłonności gospodarki.

Zadania krótkookresowe do roku 2007:
1.	restrukturyzacja poboru wody dla celów użytkowych, w taki sposób, aby zasoby wód podziemnych były użytkowane wyłącznie dla potrzeb ludności, jako woda do picia,
2.	wspieranie działań mających na celu zmniejszenie zużycia wody w gospodarce,
3.	wprowadzenie obowiązku umieszczenia w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego granic obszarów udokumentowanych i potencjalnych złóż kopalin,
4.	opracowanie programu eksploatacji kopalin,
5.	wykorzystanie alternatywnych źródeł energii (energia wodna, energia pochodząca z biomasy, energia słoneczna, pompy cieplne).

Zadania długookresowe do roku 2011:
1.	ochrona zasobów udokumentowanych przed zainwestowaniem uniemożliwiającym ich późniejszą eksploatację (uwzględnienie zasobów w studiach uwarunkowań oraz planach zagospodarowania przestrzennego),
2.	 weryfikacja bazy danych o kopalinach w ramach regionalnej bazy danych,
3.	wspieranie przedsięwzięć dotyczących korzystania z ekologicznych źródeł energii w indywidualnych gospodarstwach.

8.2.4. Działania o charakterze systemowym
Monitoring środowiska
Cel ogólny: Zwiększenie zakresu informacji o stanie środowiska naturalnego, jego zagrożeniach oraz sposobach przeciwdziałania zagrożeniom

Cele szczegółowe:
•	Doskonalenie monitoringu stanu środowiska, analiza zmian zachodzących w środowisku i ocena zagrożeń.

Działania krótkookresowe do roku 2007 i długookresowe do roku 2011
1.	rozpoznawanie i monitorowanie stanu środowiska i bioróżnorodności oraz istniejących i potencjalnych zagrożeń,
3.	doskonalenie systemu monitoringu jakości wód podziemnych i wielkości ich poboru na cele bytowe i gospodarcze,
4.	doskonalenie monitoringu zasobów i jakości wód powierzchniowych; usprawnienie i rozszerzenie zakresu monitoringu,
5.	wspieranie i realizacja zadań zarządcy składowiska odpadów w zakresie monitoringu.

Edukacja ekologiczna
Cel ogólny: Wzrost świadomości ekologicznej mieszkańców gminy oraz poprawa komunikacji społecznej w zakresie ochrony i racjonalnego wykorzystania zasobów naturalnych gminy

Cele szczegółowe:
•	Wspieranie działań uzupełniających system edukacji formalnej, podnoszących ekologiczną świadomość społeczności i władz lokalnych.
•	Zwiększenie efektywności edukacji ekologicznej przez promowanie najskuteczniejszych jej form i najważniejszych treści.

Działania krótkookresowe do roku 2007 i długookresowe do roku 2011:
1.	organizacja regionalnego systemu informacji o edukacji ekologicznej,
2.	prowadzenie szkoleń zawodowych w zakresie prawa, zarządzania, technik ochrony środowiska, zagospodarowania przestrzennego, źródeł finansowania ochrony środowiska,
3.	upowszechnianie i praktyczne wdrażanie zasad „Kodeksu dobrej praktyki rolniczej”,
4.	wspomaganie prowadzenia edukacji ekologicznej przez samorząd gminy,
5.	wspieranie wdrażania nowoczesnych technik przyjaznych środowisku BAT (Best Available Technique),
6.	edukacja ekologiczna w zakresie wprowadzania materiałów termoizolacyjnych w budownictwie, energetyce oraz w zakresie wprowadzania zanieczyszczeń do powietrza.

8.3. Program ochrony środowiska w latach 2004 – 2007
Przedstawiony Program Ochrony Środowiska zawiera wymienione imiennie w poprzednim rozdziale zadania o charakterze inwestycyjnym jak również organizacyjno-prawnym. Zadania zostały sformułowane po szczegółowej analizie istniejącego stanu środowiska w gminie oraz sporządzonej na podstawie danych statystycznych, ankietowych i danych z Urzędu Gminy w Narewce oraz analizy SWOT.
Niniejszy rozdział zawiera uszczegółowienie zadań. Zadania dla organów samorządu terytorialnego zostaną rozdzielone według kompetencji oraz uzupełnione o szacowane niezbędne nakłady na realizację Programu i stopień ważności. Określone zostaną także priorytety dla zadań koordynowanych oraz oszacowane koszty realizacji zadań koordynowanych o charakterze inwestycyjnym.
Zgodnie z treścią sformułowanych przez Ministerstwo Środowiska Wytycznych sporządzania programów ochrony środowiska na szczeblu regionalnym i lokalnym (2002 r.) program gminny winien składać się z dwóch części:
-	zadań własnych gminy (W) - pod pojęciem tych zadań należy rozumieć te przedsięwzięcia, które będą finansowane w całości lub częściowo ze środków będących w dyspozycji gminy.
-	zadań koordynowanych (K) – pod pojęciem zadań koordynowanych należy rozumieć pozostałe zadania związane z ochroną środowiska i racjonalnym wykorzystaniem zasobów naturalnych, które są finansowane ze środków przedsiębiorstw oraz ze środków zewnętrznych, będących w dyspozycji organów i instytucji szczebla wojewódzkiego i centralnego, bądź instytucji działających na terenie powiatu, ale podległych bezpośrednio organom powiatowym, wojewódzkim bądź centralnym.
Program realizacyjny ochrony środowiska gminy Narewka na lata 2004 – 2007 uwzględnia:
•	zadania,
•	priorytety,
•	jednostki odpowiedzialne i uczestniczące w realizacji zadania,
•	terminy realizacji,
•	koszty realizacji – dla zadań własnych oraz koordynowanych, za które odpowiedzialne są samorządy gminne,
•	źródła finansowania,
W tabeli 22 wymieniono zadania własne, zaś w tabeli 23 - zadania koordynowane. Dokonano również podziału na zadania o charakterze organizacyjno – prawnym i inwestycyjnym.
Zgodnie z II Polityką ekologiczną państwa, dla zadań własnych gminy przyjęto następujące stopnie priorytetowości:
I Priorytet – 		likwidacja bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia ludzi,
II Priorytet – 	konieczność przeciwdziałania degradacji środowiska w obrębie terytorium naszego kraju,
III Priorytet – 	konieczność partycypowania Polski w przeciwdziałaniu zagrożeniom globalnym (zmiany klimatyczne, warstwa ozonowa).
Gminny program ochrony środowiska powinien zostać sporządzony na podstawie gruntownej znajomości aktualnego stanu środowiska w gminie. Podobnie jak polityka ekologiczna państwa musi on określać przede wszystkim:
•	cele polityki ekologicznej na terenie gminy,
•	wybrane priorytety ekologiczne,
•	rodzaj i harmonogram działań ekologicznych, których podejmuje się dana gmina,
•	środki niezbędne do osiągnięcia założonych celów, w tym mechanizmy prawno – ekonomiczne i środki finansowe.
Zaplanowane cele, priorytety, działania (zadania) i środki muszą zostać zdefiniowane dla każdego z obszarów ochrony środowiska, którymi zajmuje się dana gmina, a więc:
1)	ochrona dziedzictwa przyrodniczego;
2)	poprawa jakości środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego;
3)	racjonalne użytkowanie zasobów naturalnych;
4)	działania systemowe.
Częścią gminnego programu ochrony środowiska musi być stosowny plan gospodarki odpadami.
Zadania dotyczące gospodarki odpadami zostały szczegółowo omówione w Gminnym Planie Gospodarki Odpadami.

Tabela 22 Zadania własne gminy
Lp	Nazwa zadania	Jednostka
odpowiedzialna	Podmioty uczestniczące	Termin i koszty realizacji
(w tys. zł)	Źródła finansowania	
				2004	2005	2006	2007	2008-2011		
Zadania organizacyjno-prawne	
Ochrona przyrody i krajobrazu	
1	Opieka, konserwacja i utrzymanie pomników przyrody 	Samorząd gminy 	SłKom	0,2	0,2	0,2	0,2		Środki własne gmin,
fundusze celowe	
2	Realizacja programu zwiększania lesistości kraju	MRiRW, MŚ	Samorząd gminy, ARiMR, LP, 						Budżet państwa, środki własne,
fundusze celowe	
Poprawa jakości środowiska naturalnego	
Ochrona gleb i wód podziemnych	
3	Umieszczanie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego granic obszarów udokumentowanych i potencjalnych złóż kopalin 	Samorząd gminy	SłPl	w ramach działań statutowych	Środki własne	
Ochrona wód powierzchniowych	
4	Zapewnienie ochrony naturalnych zbiorników retencyjnych w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego gmin	Samorząd gminy	SłPl	w ramach działań statutowych	Środki własne	
5	Opracowanie programów optymalizacji wykorzystania istniejących komunalnych oczyszczalni ścieków z uwzględnieniem programu rozwoju sieci kanalizacji sanitarnej	Samorząd gminy	SłKom,
SłPl	4					Środki własne gmin,
fundusze celowe	
6	Opracowanie programu zwiększenia retencji wód oraz racjonalizacji gospodarowania spływami wód opadowych 	RZGW	Samorząd gminy 						Budżet państwa,
fundusze celowe	
7	Opracowanie regionalnego programu redukcji zanieczyszczeń w wydzielonych obszarach hydrograficznych – zlewniach lub grupach zlewni	RZGW	Samorząd gminy						Budżet państwa,
fundusze celowe	
8	Opracowanie programów (operatów) rekultywacji silnie zanieczyszczonych zbiorników wodnych (z wodami pozaklasowymi) oraz wspieranie realizacji programów rekultywacji wód	RZGW	Samorząd gminy		Budżet państwa,
fundusze celowe, fundusze pomocowe i strukturalne UE	
Gospodarka odpadami – zadania opisane w Gminnym Planie Gospodarki Odpadami	
Ochrona powietrza	
9	Opracowanie i wdrożenie planów ograniczania emisji spalin ze środków transportu poprzez poprawę stanu dróg oraz zagospodarowanie zielenią otoczenia dróg	Samorząd gminy	GDDPiA, 
zarządy dróg	b.d.	Budżet państwa,
środki własne, fundusze celowe, środki pomocowe i strukturalne UE	
10	Instalacja pomp ciepła do ogrzewania pomieszczeń i produkcji ciepłej wody w budynkach indywidualnych i osób prawnych	Samorząd gminy	Starostwo powiatowe, SłKom					2500	Budżet państwa,
fundusze celowe, fundusze pomocowe i strukturalne UE	
Ograniczanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii	
11	Opracowanie gminnych planów zarządzania ryzykiem	Samorząd gminy	SłKom		4				Środki własne gmin,
fundusze celowe	
	
Racjonalne użytkowanie zasobów naturalnych	
12	Opracowanie planów eksploatacji kopalin i rekultywacji terenów poeksploatacyjnych	Samorząd gminy	SłPl		4				Środki własne,
fundusze celowe	
13	Wspieranie działań mających na celu zmniejszenie zużycia wody w gospodarce	Samorząd gminy	Podmioty gospodarcze		Środki własne podmiotów gospod., fundusze celowe	
Działania systemowe	
14	Wspomaganie prowadzenia edukacji ekologicznej przez samorządy, lokalne organizacje pozarządowe i grupy obywatelskie	Samorząd gminy	NGO, szkoły, ODN	w ramach działań statutowych 	Środki własne,
fundusze celowe	
15	Utworzenie społecznych rad ds. trwałego i zrównoważonego rozwoju przy urzędach gmin	Samorząd gminy	NGO, Eksperci lokalni, 	w ramach działań statutowych 					Środki własne	
16	Propagowanie modelu trwałego i zrównoważonego rozwoju w gminie	Samorząd gminy	podmioty prowadzące edukację środowiskową	w ramach działań statutowych 	Środki własne,
fundusze celowe	
17	Upowszechnianie informacji o podejmowanych akcjach, kampaniach i działaniach na rzecz aktywnej ochrony środowiska w województwie, kraju i na świecie	Samorząd gminy	samorządy, OEE, radio, prasa, telewizja	w ramach działań statutowych 	Środki własne,
fundusze celowe	
18	Wspieranie szkolnych kół zainteresowań, konkursów ekologicznych, „ekologizacji” obiektów dydaktycznych i otoczenia szkół	Samorząd gminy, władze oświatowe	szkoły	w ramach działań statutowych 	Środki własne,
fundusze celowe	
Zadania inwestycyjne	
Ochrona przyrody i krajobrazu	
19	Tworzenie nowych obszarów zieleni i zadrzewień na terenach zabudowanych	Samorząd gminy	SłKom		1	1	1		Środki własne gminy,
fundusze celowe	
Ochrona gleb i wód podziemnych	
20	Modernizacja technologii uzdatniania wody do picia	Dyspozytorzy ujęć	Samorząd gminy		Budżet państwa, środki własne, fundusze celowe, fundusze pomocowe i strukturalne UE	
21	Likwidacja nieczynnych i nie nadających się do eksploatacji studni wierconych i kopanych	Użytkownicy ujęć lub właściciele gruntów	-						Środki własne użytkowników ujęć	
22	Kompleksowa rekultywacja terenów zdewastowanych i zdegradowanych	Podmioty gospodarcze,
dyspozytorzy terenów	Samorząd gminy		Środki podmiotów gospodarczych, fundusze celowe	
22	Rozbudowa składowiska odpadów w miejscowości Olchówka	Samorząd gminy	Sł.kom					1200		
Ochrona wód powierzchniowych	
23	Budowa sieci kanalizacyjnej na terenie gminy w miejscowościach Guszczewizna, Siemianówka, Zabłotczyzna, Tarnopol, Mostki, Kruhlik	Samorząd gminy	Sł.kom.		1240	1500	4000	6000	Środki własne samorządów i mieszkańców, fundusze celowe	
24	Budowa sieci wodciągowej w miejscowości Nowa Łuka	Samorząd gminy	Sł.kom.		1500	1000			Środki własne, dotacje, fundusze unijne	
25	Budowa oczyszczalni ścieków w miejscowości Masiewo	Samorząd gminy	Sł.kom.					1500	Środki własne gminy,
fundusze celowe	
26	Modernizacja ujęć wody w miejscowościach Narewka, Lewkowo, Masiewo, Siemianówka	Samorząd gminy						4000	Środki własne gminy,
fundusze celowe	
Ochrona wód podziemnych	
26	Budowa zbiornika małej retencji w miejscowości Narewka	Samorząd gminy	Sł.kom.		460				Środki własne gminy,
fundusze celowe	
Gospodarka odpadami – zadania opisane w Powiatowym Planie Gospodarki Odpadami	
Ochrona powietrza	
27	Modernizacja lub wymiana istniejących źródeł ciepła opalanych paliwem stałym na nowoczesne źródła opalane paliwem gazowym, ciekłym lub biomasą 	Podmioty  gospodarcze,
właściciele budynków	Samorząd gminy		Środki własne podmiotów i osób fizycznych, fundusze celowe oraz pomocowe i strukturalne UE 	
Ochrona przed hałasem i promieniowaniem 	
28	Modernizacja dróg na terenie gminy	Samorząd gminy	Sł.kom.		197,8	4967	4967	19860		
29	Budowa ekranów dźwiękochłonnych w miejscach nasilonej emisji hałasu	GDDPiA	Samorządy 		Budżet państwa
fundusze celowe, środki pomocowe i strukturalne UE	
Racjonalne użytkowanie zasobów naturalnych	
30	Ograniczanie zużycia energii cieplnej poprzez termomodernizację budynków	Właściciele gospodarstw	Samorząd gminy 			b.d.	b.d.	b.d.	Środki własne właścicieli gospodarstw, budżet gminy, fundusze celowe	
Działania systemowe	
31	Wspomaganie istniejących i tworzenie nowych ośrodków edukacji środowiskowej	Wojewoda, samorządy, parki narodowe, LP	Parki narodowe i krajobrazowe, LP, NGO, samorząd gminy						Środki własne i współorganizatorów,
fundusze celowe	
32	Rozwój zagospodarowania edukacyjnego i turystycznego obszarów leśnych (ścieżki edukacyjne, szlaki turystyczne, tablice informacyjne itp.)	samorząd gminy, LP, parki narodowe	LP, NGO, samorządy, parki narodowe i krajobrazowe		Budżet państwa
środki własne samorządów,  LP i parków narodowych,
fundusze celowe oraz pomocowe i strukturalne UE	
Razem zadania własne (zadania samorządu gminy)	4,2	3407	7468,2	8968,2	35060		
Razem zadania własne w zakresie gospodarki odpadami (opisane w Gminnym Planie Gospodarki Odpadami)	108,7	121,3	130,8	121,8	485,5		
Razem zadania własne (zadania samorządu gminy)	112,9	3528,3	7599	9090	35545,5		
Źródło: Opracowanie własne na podstawie diagnozy oraz Planu Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego i Powiatowego Planu Gospodarki Odpadami, Białystok 2003.

Tabela 23 Zadania koordynowane
Lp	Nazwa zadania	Priorytet	Podmioty
uczestniczące	Termin i koszty realizacji
(tys. zł)	Źródła finansowania 	
				2004	2005	2006	2007	2008-2011		
Zadania organizacyjno-prawne	
Poprawa jakości środowiska naturalnego	
Ochrona gleb i wód podziemnych	
1	Wzmożenie działalności kontrolnej dla wyeliminowania niekoncesjonowanej eksploatacji kopalin	II	WIOŚ, samorząd gminy	0,3	0,3				Środki własne	
2	Doskonalenie nadzoru nad przestrzeganiem ustaleń zawartych w decyzjach dotyczących ustanowienia stref ochronnych ujęć wody	II	SłPl, RZGW	w ramach działań statutowych 	Środki własne	
3	Dokonanie inwentaryzacji i doprowadzenie do likwidacji nieczynnych i nie nadających się do eksploatacji studni wierconych  i kopanych	I	Użytkownicy ujęć lub właściciele gruntów	0,2	0,4	0,4			Środki własne	
Ochrona wód powierzchniowych	
4	Inspirowanie wdrażania najlepszych dostępnych technologii w procesie wydawania pozwoleń wodno-prawnych 	III	Podmioty gospodarcze	w ramach działań statutowych 	Środki własne	
Gospodarka odpadami – szczegółowy harmonogram znajduje się w Gminnym Planie Gospodarki Odpadami	
Ograniczanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii	
5	Opracowanie gminnego planu zarządzania ryzykiem	I 	SłKom		0,5				Środki własne gmin,
fundusze celowe	
Racjonalne użytkowanie zasobów	
6	Opracowanie planów eksploatacji kopalin i rekultywacji terenów poeksploatacyjnych	III	SłPl		0,3				Środki własne,
fundusze celowe	
7	Wspieranie działań mających na celu zmniejszenie zużycia wody w gospodarce	III	Podmioty gospodarcze	w ramach działań statutowych 	Środki własne	
Działania systemowe	
Edukacja ekologiczna	
8	Prowadzenie szkoleń zawodowych w zakresie prawa, zarządzania środowiskowego, technik ochrony środowiska, zagospodarowania przestrzennego, źródeł finansowania ochrony środowiska	III	Samorząd gminy, ON	w ramach działań statutowych 	Środki własne	
	Rozbudowa i modernizacja obiektów poszkolnych na potrzeby edukacji ekologicznej wraz z zapleczem hotelowym i aneksem gastronomicznym	III	Samorząd gminy, Instytut Zrównoważonego Rozwoju Sp. z o.o. w Narewce	400	400	400			Środki własne, fundusze celowe, fundusze strukturalne UE	
9	Wspomaganie prowadzenia edukacji ekologicznej – propagowanie modelu trwałego i zrównoważonego rozwoju w powiecie	III	Samorząd gminy, NGO, szkoły, ODN	w ramach działań statutowych 	Środki własne	
10	Upowszechnianie informacji o podejmowanych akcjach, kampaniach i działaniach na rzecz aktywnej ochrony środowiska w województwie, kraju i na świecie	III	Samorząd gminy, OEE, radio, prasa, telewizja	w ramach działań statutowych 	Środki własne	
11	Wspieranie szkolnych kół zainteresowań, konkursów ekologicznych, „ekologizacji” obiektów dydaktycznych i otoczenia szkół	III	Szkoły	w ramach działań statutowych 	Środki własne 	
Zadania inwestycyjne	
Ochrona przyrody i krajobrazu	
12	Zalesienia gruntów na glebach niskiej jakości według wykonanych projektów	II	Samorząd gminy, właściciele lasów, nadleśnictwa			3	3	12	Fundusze celowe	
Poprawa jakości środowiska naturalnego	
Gospodarka odpadami – szczegółowy harmonogram znajduje się w Powiatowym Planie Gospodarki Odpadami	
Ochrona przed hałasem i promieniowaniem	
13	Modernizacja dróg gminnych w celu zapewnienia płynności ruchu oraz zmniejszenia natężenia hałasu 	II 	zarządy dróg	0,25	0,25	0,25	0,25	1	Środki własne,
fundusze celowe, fundusze unijne	
Ochrona powietrza	
	Instalacja baterii słonecznych w budynkach użyteczności publicznej, zakładach produkcyjnych i budynkach indywidualnych	II	Samorząd gminy, SłKom			400	400	1200	Środki własne,
fundusze celowe, fundusze unijne	
Ograniczanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii	
14	Doposażenie systemu ratownictwa drogowego w zakresie zwalczania zagrożeń środowiskowych	I	WIOŚ		10	10			Środki własne gminy,
fundusze celowe	
Działania systemowe	
Razem zadania organizacyjno-prawne i inwestycyjne	400,75	411,75	813,65	403,25	12013		
	2029,4	12013		
Źródło: Opracowanie własne na podstawie diagnozy oraz Planu Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego na lata 2003 - 2006, Białystok 2003, i Powiatowego Planu Gospodarki Odpadami.

Wykaz skrótów:
ARiMR – Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
BOŚ – Bank Ochrony Środowiska
GDDPiA – Generalna Dyrekcja Dróg Publicznych i Autostrad
LP – Lasy Państwowe
MPEC – Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej
MRiRW – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych
MŚ – Ministerstwo Środowiska
NGO – organizacje pozarządowe 
ODR – Ośrodek Doradztwa Rolniczego
ODN – Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli
OEE – ośrodki edukacji ekologicznej
ON – ośrodki naukowe	PGNiG – Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo
PIH - Państwowa Inspekcja Handlowa
PIP - Państwowa Inspekcja Pracy
RZGW – Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej
SG – Straż Graniczna
SłKom – samorządowe jednostki organizacyjne wypełniające zadania 
w zakresie gospodarki wodnościekowej i oczyszczania terenów
SłOP – służby ochrony przyrody
SłPl – służby planistyczne – (wykonawcy dokumentów, konsultanci)
UE – Unia Europejska
WIOŚ – Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska
WZMiUW – Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych	

9. Zarządzanie programem ochrony środowiska

Do instrumentów wspomagających realizację programu ochrony środowiska należą instrumenty polityki ekologicznej, zasady zarządzania środowiskiem, wynikające z zakresu kompetencyjnego administracji samorządowej szczebla powiatowego i gminnego. W zarządzaniu środowiskiem szczególną rolę pełni „Program ochrony środowiska", który, z punktu widzenia władz gminy, może być postrzegany jako instrument koordynacji działań na rzecz ochrony środowiska oraz intensyfikacji współpracy różnych instytucji i organizacji, opartej o dobrowolne porozumienia na rzecz efektywnego wdrażania niniejszego Programu.

9.1. Instrumenty polityki ochrony środowiska
Instrumentarium służące realizacji polityki ochrony środowiska wynika z szeregu ustaw, z których najważniejsze to: prawo ochrony środowiska, prawo wodne, o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, o ochronie przyrody, o odpadach, prawo geologiczne i górnicze, prawo budowlane.
Wśród instrumentów zarządzania ochroną środowiska można wyróżnić instrumenty o charakterze politycznym (np. Polityka Ekologiczna Państwa, wojewódzkie, powiatowe i gminne programy ochrony środowiska), instrumenty prawno - administracyjne oraz instrumenty o charakterze horyzontalnym (systemy zintegrowanego zarządzania środowiskiem, monitoring środowiska, system statystyki, społeczna partycypacja, działania edukacyjne, narzędzia polityki technicznej i naukowej, konwencje, umowy i porozumienia międzynarodowe).
Tradycyjny podział instrumentów zarządzania środowiskiem wyróżnia instrumenty o charakterze prawnym, ekonomicznym i społecznym oraz strukturalnym.
Instrumenty prawne
Kompetencje
Rozpoczęta z dniem 1 stycznia 1999 roku reforma ustrojowa państwa wprowadziła trójstopniowy system działania samorządu terytorialnego: województwo, powiat (także miasto na prawach powiatu) oraz gmina (również wiejska).
Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Do zadań gminy należy:
1. Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty a w szczególności zadania własne obejmują sprawy:
1) ładu przestrzennego, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,
2) gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego,
3) wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz,
4) lokalnego transportu zbiorowego,
5) edukacji publicznej, 
6) zieleni gminnej i zadrzewień,
7) utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
2. Ustawy określają, zadania o charakterze obowiązkowym,
Ustawy mogą nakładać na gminę obowiązek wykonywania zadań zleconych z zakresu administracji rządowej, jak również z zakresu organizacji przygotowań i przeprowadzenia wyborów powszechnych oraz referendów.

Poniżej wymieniono ważniejsze kompetencje organów gminy w zakresie ochrony środowiska, leśnictwa, rolnictwa oraz prawa górniczego i geologicznego.

W zakresie ochrony i kształtowania środowiska:
Rada gminy
•	uchwala gminny program ochrony środowiska,
•	ustanawia ograniczenia co do czasu funkcjonowania instalacji lub korzystania z urządzeń, których emitowany hałas może negatywnie oddziaływać na środowisko,
•	zatwierdza zestawienia przychodów i wydatków gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej na dany rok.

Wójt:
•	sporządza projekt gminnego programu ochrony środowiska po zasięgnięciu opinii zarządu powiatu,
•	sporządza co 2 lata raport z wykonania gminnego programu ochrony środowiska,
•	udostępnia znajdujące się w jego posiadaniu informacje o środowisku i jego ochronie na zasadach określonych w art. 19-24 POŚ,
•	w zakresie swojej właściwości prowadzi publicznie dostępny wykaz danych o dokumentach, o których mowa w art. 19 ust. 2 oraz może zamieszczać w nich dane, o których mowa w art. 19 ust. 3,
•	Może odmówić udostępnienia informacji, jeżeli:
•	wymagałoby to dostarczenia dokumentów lub danych będących w trakcie opracowania lub przeznaczonych do wewnętrznego komunikowania się,
•	wniosek o udostępnienie informacji jest w sposób oczywisty do zrealizowania lub w sformułowany w sposób zbyt ogólny,
•	może na uzasadniony wniosek przekazującego informacje wyłączyć z udostępniania dane o wartości handlowej, w tym zwłaszcza dane technologiczne, o ile ich ujawnienie mogłoby pogorszyć jego pozycję konkurencyjną,
•	podaje do publicznej wiadomości informację o zamieszczaniu w publicznie dostępnym wykazie danych o decyzjach wymagających udziału społeczeństwa, w trybie i na zasadach określonych w Dziale V Tytułu I POŚ,
•	przyjmuje wyniki pomiarów wielkości emisji z instalacji w ramach zwykłego korzystania ze środowiska,
•	może nałożyć obowiązek prowadzenia dodatkowych, wykraczających poza określone ustawą, pomiarów wielkości emisji z instalacji – w przypadku zwykłego korzystania ze środowiska,
•	przyjmuje zgłoszenie instalacji nie wymagającej pozwolenia, która może negatywnie oddziaływać na środowisko – w przypadku zwykłego korzystania ze środowiska,
•	może ustalić wymagania w zakresie ochrony środowiska wymagające eksploatacji, z której emisja nie wymaga pozwolenia, o ile jest to uzasadnione koniecznością ochrony środowiska – w przypadku zwykłego korzystania ze środowiska,
•	przyjmuje informacje o rodzaju, ilości oraz miejscach występowania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska od osób fizycznych nie będących przedsiębiorcami,
•	przedkłada wojewodzie otrzymane od przedsiębiorców informacje o rodzaju, ilości oraz miejscach występowania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska,
•	przyjmuje informacje o wystąpieniu poważnej awarii przemysłowej,
•	przyjmuje wykaz, na podstawie którego ustalono opłaty za składowanie odpadów, do którego złożenia obowiązany jest podmiot korzystający ze środowiska,
•	może nakazać osobie fizycznej eksploatującej instalację w ramach zwykłego korzystania ze środowiska lub eksploatującej urządzenie wykonanie czynności zmierzających do ograniczenia ich negatywnego oddziaływania na środowisko,
•	może wstrzymać użytkowanie instalacji w razie naruszenia warunków decyzji określającej wymagania dotyczące eksploatacji instalacji, z której emisja nie wymaga pozwolenia, prowadzonej przez osobę fizyczną w ramach zwykłego korzystania ze środowiska,
•	wyraża zgodę na podjęcie wstrzymanej działalności oraz oddanie do eksploatacji obiektu budowlanego, zespołu obiektów lub instalacji po stwierdzeniu ustania przyczyn uzasadniających wstrzymanie,
•	sprawuje kontrolę przestrzegania i stosowania przepisów o ochronie środowiska w zakresie objętym swoją właściwością,
•	występuje w charakterze oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia przeciw przepisom o ochronie środowiska,
•	występuje do wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska o podjęcie działań będących w jego kompetencji, jeżeli stwierdzi w wyniku kontroli naruszenie przez kontrolowany podmiot przepisów o ochronie środowiska lub występuje uzasadnione podejrzenie, że takie naruszenie mogło nastąpić (wraz z wystąpieniem przekazuje WIOŚ dokumentację sprawy),
•	przedstawia do zatwierdzenia radzie gminy projekt zestawienia przychodów i wydatków gminnego funduszu na dany rok, do dnia 15 stycznia,
•	podaje do publicznej wiadomości zatwierdzone zestawienie przychodów i wydatków gminnego funduszu ochrony środowiska.

W zakresie gospodarki odpadami
Wójt:
•	opracowuje projekt gminnego planu gospodarki odpadami,
•	opracowuje projekt wspólnego planu gospodarki odpadami dla gmin będących członkami związków międzygminnych,
•	składa radzie gminy, co dwa lata, sprawozdanie z realizacji planu gospodarki odpadami,
•	aktualizuje gminny plan gospodarki odpadami nie rzadziej niż co cztery lata,
•	opiniuje plan gospodarki odpadami oraz zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie odzysku, zbierania lub unieszkodliwiania odpadów,
•	opiniuje pozwolenia na wytwarzanie odpadów lub decyzje zatwierdzające plan gospodarki odpadami niebezpiecznymi, jeżeli miejsce prowadzenia odzysku, unieszkodliwiania lub zbierania przez wytwórcę, o którym mowa w art. 31 ust. 1, jest inne niż miejsce wytwarzania odpadów,
•	nakazuje posiadaczowi odpadów usunięcie odpadów z miejsc nieprzeznaczonych do ich składowania lub magazynowania ze wskazaniem sposobu wykonania tej decyzji,
•	jako organ właściwy do wydania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla składowiska odpadów może uzależnić wydanie tej decyzji od przedstawienia przez inwestora ekspertyzy co do możliwości odzysku lub unieszkodliwiania odpadów w inny sposób niż przez składowanie,
•	jako organ właściwy do wydania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla składowiska odpadów odmówi wydania takiej decyzji w przypadku braku zgody wymaganej w ust. 2-4 lub jeżeli istnieje uzasadniona technicznie, ekologicznie lub ekonomicznie możliwość odzysku lub unieszkodliwiania odpadów bez budowy składowiska odpadów.

W zakresie gospodarki wodnej
Rada gminy
•	wyznacza miejsce wydobycia kamienia, żwiru, piasku oraz innych materiałów, w granicach powszechnego korzystania z wód.

Wójt
•	wyznacza część nieruchomości umożliwiającej dostęp do wody objętej powszechnym korzystaniem z wód,
•	może nakazać właścicielowi gruntu przywrócenie poprzedniego stanu wody na gruncie lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom, jeżeli spowodowane przez niego zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływają na grunty sąsiednie,
•	zatwierdza ugodę w sprawie zmiany stanu wody na gruncie,
•	przyjmuje zgłoszenia instalacji nie wymagających pozwolenia wodnoprawnego na wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi w ramach zwykłego korzystania z wód.

W zakresie ochrony przyrody
Rada gminy
•	sporządza miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego po ustanowieniu planu ochrony dla obszaru objętego planem ochrony lub dokonuje zmian w obowiązującym planie miejscowym – w terminie 1 roku od dnia wejścia w życie aktu ustanawiającego plan ochrony,
•	uzgadnia jako organ zainteresowanej jednostki samorządu terytorialnego (właściwy miejscowo) projekt rozporządzenia w sprawie utworzenia, powiększenia, zmniejszenia lub likwidacji parku narodowego,
•	wprowadza ochronę przyrody w formie: uznania za pomnik przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego, zespołu przyrodniczo – krajobrazowego oraz wyznacza obszary chronionego krajobrazu,
•	sporządza plan zagospodarowania przestrzennego dla obszarów chronionego krajobrazu oraz zespołu przyrodniczo – krajobrazowego poddanych ochronie przez radę gminy,
•	może uznać teren pokryty drzewostanem parkowym za park gminny,
•	zapewnia mieszkańcom miast i wsi o zwartej zabudowie korzystanie z przyrody, przez tworzenie i utrzymywanie należytym stanie terenów zieleni i zadrzewień łączących się w miarę możliwości z terenami zielonymi.

Wójt:
•	opiniuje projekty planów ochrony dla obszarów objętych formami ochrony przyrody jako organ zainteresowanej jednostki samorządu terytorialnego,
•	uzgadnia jako organ jednostki samorządu terytorialnego, projekt rozporządzenia w sprawie utworzenia, powiększenia, zmniejszenia lub likwidacji parku narodowego,
•	desygnuje do rady parku narodowego, na trzyletnią kadencję, przedstawiciela właściwego terytorialnie samorządu gminnego,
•	uzgadnia jako organ zainteresowanej jednostki samorządu terytorialnego projekt rozporządzenia w sprawie utworzenia parku krajobrazowego,
•	opiniuje jako organ zainteresowanej jednostki samorządu terytorialnego, projekt rozporządzenia w sprawie zniesienia parku krajobrazowego lub ograniczenia jego obszaru,
•	desygnuje do rady parku krajobrazowego przedstawiciela właściwego terytorialnie samorządu gminnego,
•	informuje ministra właściwego do spraw środowiska o wydaniu decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla inwestycji realizującej cel publiczny na obszarze parku krajobrazowego lub obszarze chronionego krajobrazu,
•	wydaje zezwolenie na usunięcie drzew lub krzewów z terenu nieruchomości,
•	ustala wysokość opłaty za usunięcie drzew lub krzewów,
•	odracza, na okres dwóch lat, termin uiszczenia opłaty za usunięcie drzew i krzewów, jeżeli zezwolenie przewiduje przesadzenie ich w inne miejsce,
•	wymierza karę administracyjną za zniszczenie terenów zieleni albo drzew lub krzewów powodowane niewłaściwym wykonywaniem robót ziemnych lub wykorzystaniem sprzętu mechanicznego albo urządzeń technicznych oraz zastosowaniem środków chemicznych w sposób szkodliwy dla roślinności oraz za usuwanie drzew lub krzewów bez wymaganego zezwolenia, a także za zniszczenie spowodowane niewłaściwą pielęgnacją terenów zieleni, zadrzewień, drzew lub krzewów.

W zakresie przeznaczenia gruntów do zalesienia
Rada gminy:
•	wyraża opinię w sprawie zmiany charakteru użytkowania gruntu z rolnego na leśny.

Wójt:
•	uzgadnia roczny limit zalesienia (ogólną powierzchnię gruntów rolnych, które maja być przeznaczone do zalesienia).

W zakresie prawa geologicznego i górniczego
Wójt:
•	opiniuje koncesje na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż kopalin,
•	opiniuje koncesje, a także wszystkie jej zmiany, na wydobywanie kopalin ze złóż, na bezzbiornikowe magazynowanie lub składowanie odpadów w górotworze, w tym w podziemnych wyrobiskach górniczych,
•	opiniuje decyzję zatwierdzającą projekt prac geologicznych,
•	wykonuje uprawnienia organów podatkowych w odniesieniu do opłat za działalność regulowaną Prawem geologicznym i górniczym w zakresie, w jakim gmina jest wierzycielem należności z tytułu tych opłat.

W zakresie inspekcji ochrony środowiska
Rada gminy:
•	rozpatruje informację wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska o stanie środowiska na obszarze województwa.

Wójt:
•	wydaje właściwemu organowi Inspekcji Ochrony Środowiska polecenie podjęcia działań zmierzających do usunięcia bezpośredniego zagrożenia środowiska.

Zadania w zakresie utrzymania czystości i porządku w gminach:
•	Utrzymanie czystości i porządku w gminach należy do obowiązkowych zadań własnych gminy.
•	Gminy zapewniają czystość i porządek na swoim terenie i tworzą warunki niezbędne do ich utrzymania, a w szczególności:
1) tworzą warunki do wykonywania prac związanych z utrzymaniem czystości i porządku na terenie gminy lub zapewniają wykonanie tych prac przez tworzenie odpowiednich jednostek organizacyjnych,
2) zapewniają budowę, utrzymanie i eksploatację, własnych lub wspólnych z innymi gminami, składowisk odpadów komunalnych i obiektów wykorzystywania lub unieszkodliwiania tych odpadów,
3) zapobiegają zanieczyszczaniu ulic, placów i terenów otwartych przez: likwidację składowania odpadów w miejscach do tego nie przeznaczonych i przeciwdziałanie takiemu składowaniu, budowę i utrzymanie szaletów publicznych, ustawianie koszy ulicznych na odpady w rejonach intensywnego ruchu pieszego, organizowanie odbioru odpadów komunalnych z urządzeń ruchomych,
4) określają wymagania wobec osób utrzymujących zwierzęta domowe w zakresie bezpieczeństwa i czystości w miejscach publicznych,
5) organizują ochronę przed bezdomnymi zwierzętami na zasadach określonych w odrębnych przepisach,
6) tworzą warunki do selektywnej zbiórki, segregacji i składowania odpadów przydatnych do wykorzystywania oraz współdziałają z jednostkami organizacyjnymi i osobami podejmującymi zbieranie i zagospodarowywanie tego rodzaju odpadów,
7) współdziałają z właściwymi organami administracji rządowej w organizowaniu gospodarki odpadami niebezpiecznymi wydzielonymi z odpadów komunalnych.

Instrumenty ekonomiczne
Do instrumentów ekonomicznych należą przede wszystkim: opłata za gospodarcze korzystanie ze środowiska, administracyjne kary pieniężna i dotacje z funduszy celowych.
Opłaty za gospodarcze korzystanie ze środowiska
Opłaty te pełnią funkcje prewencyjne i redystrybucyjne. Funkcja prewencyjna realizowana jest poprzez, zachęcanie podmiotów (dotyczy to podmiotów gospodarczych) do wyboru technologii, lokalizacji produkcji, instalowania urządzeń ochronnych oraz oszczędnego korzystania z zasobów naturalnych w sposób najodpowiedniejszy z punktu widzenia ochrony środowiska. Funkcja redystrybucyjna polega na gromadzeniu środków finansowych jako odrębne fundusze przeznaczone na cele ochrony środowiska.
Opłaty pobierane są za:
•	wprowadzanie substancji zanieczyszczających do powietrza,
•	pobór wód i wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi,
•	składowanie odpadów,
•	wyłączanie gruntów rolnych i leśnych z produkcji,
•	usuwanie drzew i krzewów.
Opłaty trafiają do funduszy celowych (fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz fundusz ochrony gruntów). Pobierają je organy administracji (np. Urząd Marszałkowski, organ gminy) lub, jak w przypadku gruntów rolnych i leśnych, wnoszone są bezpośrednio do funduszu celowego. Podmiot korzystający ze środowiska ustala we własnym zakresie wysokość należnej opłaty (według stawek obowiązujących w okresie, w którym korzystanie ze środowiska miało miejsce) i wnosi ją na rachunek właściwego urzędu marszałkowskiego. Osoby fizyczne nie będące przedsiębiorcami ponoszą opłaty za korzystanie ze środowiska w zakresie, w jakim to korzystanie wymaga pozwolenia na wprowadzanie substancji do środowiska oraz pozwolenia wodnoprawnego na pobór wód w rozumieniu przepisów ustawy Prawo wodne. Należy także wspomnieć, że podobne opłaty pobiera się na podstawie przepisów prawa górniczego i geologicznego za działalność koncesjonowaną.
Administracyjne kary pieniężne
Kary pieniężne nie są sensu stricte środkiem ekonomicznym, są raczej związane z instytucją odpowiedzialności prawnej. Spełniają jednak funkcje podobne do opłat. Kary pobiera się w tych samych sytuacjach co opłaty, lecz za działania niezgodne z prawem. W odniesieniu do wód, powietrza, odpadów i hałasu, karę wymierza wojewódzki inspektor ochrony środowiska, a w odniesieniu do drzew i krzewów - organ gminy. Stawki kar zwykle są kilkakrotnie wyższe niż opłaty i trafiają do funduszy celowych. Ustawa POŚ przewiduje możliwość odraczania, zmniejszania lub umarzania administracyjnych kar pieniężnych.
Fundusze celowe
Fundusze celowe to fundusze tworzone ze środków opłat ekologicznych (fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej szczebla centralnego, wojewódzkiego, powiatowego gminnego). Formy pomocy finansowej z funduszy celowych to: kredyty i pożyczki preferencyjne, dotacje, subwencje.
Instrumenty społeczne są to narzędzia służące usprawnianiu współpracy i budowaniu partnerstwa. Wśród nich istnieje podział na dwie kategorie: pierwsza dotyczy działań samorządów – a narzędziami są przede wszystkim działania edukacyjne, druga polega na budowaniu powiązań między władzami samorządowymi a społeczeństwem, gdzie podstawą jest komunikacja społeczna: systemy konsultacji i debat publicznych oraz wprowadzanie mechanizmów tzw. budowania świadomości (kampanie edukacyjne).
Działania edukacyjne realizowane są w różnych formach i na różnych poziomach, począwszy od szkół wszystkich stopni a skończywszy na tematycznych szkoleniach adresowanych do poszczególnych grup zawodowych i organizacji. Działalność ta prowadzona jest od wielu lat, lecz ciągle wymaga dalszego poszerzania sposobów aktywizacji społeczeństwa oraz szkolenia coraz to innych grup zawodowych i społecznych. Czynnikami decydującymi o sukcesie realizowanej edukacji ekologicznej jest rzetelna informacja o stanie środowiska i działaniach na rzecz jego ochrony oraz umiejętność komunikowania się ze społeczeństwem. Komunikacja społeczna coraz częściej nabiera form zinstytucjonalizowanych. Z jednej strony jest to tworzenie biur komunikacji społecznej w urzędach, z drugiej strony – podpisywanie formalnych deklaracji współpracy z organizacjami społecznymi i wspieranie ich działań poprzez np. wprowadzanie przedstawicieli organizacji do różnego rodzaju ciał opiniodawczo-doradczych, organizowanie regularnych spotkań z organizacjami, itp.
W nowym podziale kompetencji ustawodawca nakłada na instytucje rządowe i samorządowe obowiązek wzajemnego informowania się i uzgadniania. Obowiązek ten dotyczy w pierwszej kolejności wymiany informacji między przedstawicielami różnych szczebli samorządu i rządowych organizacji ochrony środowiska.
Ustawa Prawo ochrony środowiska nie przewiduje żadnych ograniczeń w korzystaniu z prawa dostępu do informacji o środowisku i jego ochronie, a dostęp informacji nie jest uzależniony od uczestnictwa w żadnym konkretnym postępowaniu i posiadania jakiegokolwiek interesu w sprawie. Szeroko pojęta komunikacja może służyć wymianie informacji roboczej z innymi osobami pracującymi nad tym samym tematem, wspieraniu procesu decyzyjnego oraz podejmowaniu współpracy.
Współdziałanie jest niezbędnym instrumentem w przypadku konieczności uczestniczenia kilku podmiotów w finansowaniu przedsięwzięcia objętego programem ochrony środowiska. Uczestnictwo prywatnych właścicieli działek (np. w przypadku budowy systemu kanalizacji) wymaga zastosowania rozwiązań prawnych umożliwiających uczestnictwo grupy prywatnych podmiotów fizycznych jako partnera dla innych podmiotów prawnych. Takie rozwiązania w postaci np. utworzenia komitetu budowy, mogą także umożliwić formalne przekazywanie dofinansowania grupie prywatnych właścicieli ze strony podmiotu dysponującego środkami na realizację przedsięwzięcia np. w rodzaju przydomowych oczyszczalni ścieków.

Instrumenty strukturalne
Instrumenty strukturalne rozumiane są jako narzędzia dla formułowania, integrowania i wdrażania polityk środowiskowych. Są to przede wszystkim strategie i programy wdrożeniowe oraz systemy zarządzania środowiskowego.

Strategie i programy wdrożeniowe
Koniecznym jest opracowanie strategii rozwoju gminy Narewka, uwzględniającej wszystkie sfery działalności: gospodarczą, społeczną i ekologiczną.
Zarówno program ochrony środowiska, jak i plan gospodarki odpadami stanowią politykę ochrony środowiska do 2011 roku oraz określają program wdrożeniowy na najbliższe 4 lata (2004 - 2007).
Systemy zarządzania środowiskowego
Od zakładów przemysłowych, które nadal są źródłem poważnych zagrożeń dla środowiska, oczekuje się zwiększonej aktywności na rzecz jego ochrony. Ochrona ta nie może sprowadzać się tylko do naprawy już zaistniałych szkód i spełniania wymogów zdefiniowanych w pozwoleniach na korzystanie ze środowiska. Konieczne staje się przede wszystkim zapobieganie powstawaniu negatywnych oddziaływań czy szkód w środowisku. Działania na rzecz, ochrony środowiska wymuszane były przez czynniki zewnętrzne: społeczeństwo, przepisy prawne, administrację publiczną zajmującą się ochroną środowiska. Koncepcja zrównoważonego rozwoju stwarza podstawę do zmiany nastawienia przedsiębiorców do ochrony środowiska, polegające na samodzielnym definiowaniu problemów i szukaniu (z wyprzedzeniem) środków zaradczych. Stąd powstała koncepcja zarządzania środowiskowego.
Cechą zarządzania środowiskowego jest włączenie środowiska i jego ochrony do celów strategicznych firmy i przypisanie tych zagadnień do kompetencji zarządu firmy. Idea ta jest realizowana poprzez wprowadzanie systemów zarządzania środowiskiem (systemy sformalizowane - np. normy ISO 14000, EMAS, lub niesformalizowane - np. Program Czystszej Produkcji). Powinny być prowadzone działania inspirujące firmy do starań o wprowadzenie systemu zarządzania środowiskowego, wskazujące na niewątpliwe korzyści wynikające z jego wprowadzenia.

9.2. Finansowanie zadań
Koszt wykonania wymienionych w programie ochrony środowiska zadań oszacowano na podstawie wskaźników kosztów realizacji inwestycji przyjętych w Wojewódzkim Programie Ochrony Środowiska dla województwa podlaskiego, Programie Ochrony Środowiska dla powiatu hajnowskiego na lata 2004 – 2012 oraz biorąc pod uwagę nakłady na inwestycje o podobnym charakterze. Uwzględniono również informacje o planowanych kosztach inwestycji zawarte w ankietach nadesłanych przez Urząd Gminy w Narewce.
Koszty realizacji zadań własnych Samorządu Gminy w latach 2004 – 2007 wyniosą około 20331,2 tys. zł (tabela 24).

Tabela 24 Nakłady samorządu na ochronę środowiska w latach 2004 – 2007 wg kierunków inwestowania (w tys. zł)
Lp	Kierunki inwestowania	Nakłady planowane w latach	
		2004	2005	2006	2007	razem	
Zadania koordynowane(zadania samorządu gminy)	
1	Ochrona przyrody i krajobrazu			3	3	6	
2	Ochrona gleb i wód podziemnych	0,5	0,7	0,4		1,6	
3	Ochrona przed hałasem i promieniowaniem	0,25	0,25	0,25	0,25	1	
4	Ochrona powietrza			400	400	800	
5	Ograniczanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii		10,5	10		20,5	
6	Racjonalne użytkowanie zasobów		0,3			0,3	
7	Edukacja ekologiczna	400	400	400		1200	
Razem zadania koordynowane	400,75	411,75	813,65	403,25	2029,4	
Zadania własne gminy	
1	Ochrona przyrody i krajobrazu	0,2	1,2	1,2	1,2	4,8	
2	Ochrona wód powierzchniowych	4	2740	2500	4000	9244	
3	Ochrona gleb i wód podziemnych		460			460	
4	Gospodarka odpadami	108,7	121,3	130,8	121,8	482,6	
5	Ochrona przed hałasem i promieniowaniem		197,8	4967	4967	10131,8	
6	Ograniczanie ryzyka wystąpienia poważnych awarii		4			4	
7	Racjonalne użytkowanie zasobów naturalnych		4			4	
Razem zadania własne – bez gospodarki odpadami	4,2	3407	7468,2	8968,2	19848,6	
Razem zadania własne	112,9	3528,3	7599	9090	20331,2	
OGÓŁEM	22360,6	
Źródło: Opracowanie własne.

Należy jednak zauważyć, że w wielu przypadkach nie uzyskano informacji na temat wysokości nakładów inwestycyjnych (głównie w zakresie gospodarki odpadami).
W latach 2001 – 2003 w gminie Narewka wydatkowano na inwestycje ochrony środowiska i gospodarki wodnej kwotę 3654 tys. zł (tabela nr 4).
Możliwości realizacji inwestycji w zakresie ochrony środowiska ze środków własnych samorządu są limitowane ogólną sumą możliwych do uzyskania dochodów oraz potrzebą realizacji inwestycji w innych sferach działalności. W roku 2003 suma dochodów budżetu samorządu gminy wynosiła 7928 tys. zł. Wydatki samorządu w tym okresie wynosiły 7373 tys. zł, z czego na inwestycje wydatkowano1268 tys. zł, tj. 17,2% wydatków ogółem, przy czym na inwestycje w ochronie środowiska i gospodarce wodnej 794 zł, co stanowiło 10,8% wydatków ogółem z budżetu gminy.
W latach realizacji krótkoterminowego programu ochrony środowiska (lata 2004-2007), na realizację zadań wymienionych w niniejszym programie samorząd gminy powinien zabezpieczyć środki własne w wysokości (50% wymaganych środków), to jest kwotę 10165,6 tys. zł, tj. łącznie kwotę 11180,3 tys. zł (średniorocznie 2795,1 tys. zł). Wydatki te stanowić powinny około 32,8% przewidywanych wydatków ogólnych budżetu samorządu.

W latach realizacji Programu dofinansowanie zadań będzie możliwe z funduszy celowych oraz programów pomocowych i strukturalnych UE:
•	Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego Województwa Podlaskiego na lata 2004 – 2006 umożliwia uzyskanie dofinansowania zadań z zakresu ochrony środowiska w ramach:
•	działania 1.2 na infrastrukturę ochrony środowiska w zakresie gospodarki wodnościekowej oraz gospodarki odpadami – 7 000 tys. EURO,
•	działania 4.1 Rozwój wsi i infrastruktury lokalnej związanej z rolnictwem – 7000 tys. EURO,
•	działania 4.2 Tworzenie warunków dla zwiększenia poziomu inwestycji lokalnych – 3 400 tys. EURO,
•	działania 4.3 Promocja turystyki –3 000 tys. EURO,
W ramach działań 4.1 – 4.3 na infrastrukturę można będzie przeznaczyć jedynie część środków – około 40% tzn. 5 360 tys. EURO. Łącznie ze środków Programu Operacyjnego… można będzie pozyskać 6 180 tys. EURO, tj. około 24 720 tys. zł.
Szacowana kwota dofinansowania może ulec zmianie w związku z faktem, iż ostateczna wersja Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego na lata 2004 – 2006, od którego zależy tekst Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego Województwa Podlaskiego, jest w fazie opiniowania przez Komisję Europejską.
•	Wojewódzki fundusz OŚiGW dysponuje rocznie kwotą około 24 000 tys. zł. Zakładając pełne wykorzystanie środków w ciągu 4 lat można będzie dofinansować zadania kwotą około 96 000 tys. zł, w tym inwestycyjne kwotą około 85 000 tys. zł.
•	Fundusz Ochrony Gruntów Rolnych dysponuje rocznie kwotą około 1 000 tys. zł, tzn. że przy spełnieniu warunków dofinansowania zadań można będzie uzyskać w ciągu 4 lat około 4 000 tys. zł.
•	Fundusz SAPARD przeznacza na rozwój infrastruktury w rolnictwie kwotę 3 515 531 EURO tj. około 14 000 tys. zł.
•	Fundusz Spójności będzie od roku 2004 wspierał zadania inwestycyjne o wartości powyżej 10 000 tys. EURO. Będzie on finansował zadania na podobnych zasadach jak obecnie fundusz ISPA. Uwarunkowania co do wartości zadań oraz nieustalone dotychczas limity dla województw, pozwalają jedynie na szacunkowe określenie możliwości dofinansowania zadań. Szacunkowa kwota pozyskania środków z funduszu spójności wynieść może nawet 664 647 tys. zł. Przyjęto jako kwotę realną dla całego województwa podlaskiego 200 000 tys. zł.
•	Ekofundusz oraz NFOŚiGW; fundusze te dysponują w skali roku środkami w wysokości około 2 250 000 tys. zł. Zakładając dofinansowanie zadań z funduszy ekologicznych na poziomie lat ubiegłych, można przewidywać uzyskanie dofinansowania z tych funduszy w kwocie około 25 000 tys. zł rocznie tj. 100 000 tys. zł w skali całego województwa.

Realizacja zadań wymienionych w programie zmierza do zmniejszenia dysproporcji w rozwoju sieci wodociągowych i kanalizacyjnych, zwiększenia liczby obsługiwanych mieszkańców w zakresie oczyszczania ścieków, znacznej poprawy stanu czystości powierzchni ziemi, poprawy stanu czystości wód i powietrza oraz zwiększenia stopnia bezpieczeństwa ekologicznego mieszkańców. Okres realizacji programu winien także owocować wzrostem świadomości ekologicznej mieszkańców, niezbędnej dla realizacji zadań proekologicznych.
Nadal jednak pozostanie do realizacji wiele zadań inwestycyjnych, niezbędnych do uzyskania stanu pełnej poprawy w zakresie ochrony środowiska. Będzie to głównie kontynuacja zadań wymienionych w niniejszym programie, w zakresie:
–	budowy i modernizacji oczyszczalni ścieków i rozbudowy sieci kanalizacyjnej,
–	rekultywacji składowisk odpadów, poprawy efektywności selektywnej zbiórki odpadów oraz budowy Zakładu Zagospodarowania Odpadów,
–	modernizacji istniejących źródeł ciepła oraz rozwoju i modernizacji instalacji zapobiegających zanieczyszczaniu powietrza,
–	rozwoju energetyki odnawialnej,
–	poprawy infrastruktury komunikacyjnej miast, zwłaszcza położonych przy głównych szlakach komunikacyjnych,
–	doskonalenia zakresu monitoringu środowiska,
–	rozwoju materiało- i energooszczędnych technologii,
–	upowszechniania edukacji środowiskowej.

Literatura

1.	Ankieta wypełniona przez Urząd Gminy w 2004 r.
2.	Długookresowa strategia trwałego i zrównoważonego rozwoju - Polska 2025; Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, Warszawa 2000.
3.	II Polityka Ekologiczna Państwa, Warszawa, 2001.
4.	Informacja o stanie środowiska na terenie powiatu wysokomazowieckiego, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku Delegatura w Łomży, 2002.
5.	Informacje Ochrona środowiska i leśnictwo w województwie podlaskim w 2001 r. Informacje i opracowania statystyczne, Urząd Statystyczny w Białymstoku, Białystok 2002.
6.	Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 2002.
7.	Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju; Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, 2000.
8.	Krajowa strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej - projekt, Ministerstwo Środowiska, 2002.
9.	Krajowa strategia ograniczenia emisji metali ciężkich i trwałych zanieczyszczeń organicznych; Ministerstwo Środowiska, 1999.
10.	Krajowy plan gospodarki odpadami, Warszawa 2002.
11.	Narodowa strategia edukacji ekologicznej; Ministerstwo Środowiska, 1998.
12.	Narodowa strategia ochrony środowiska na lata 2000-2006; Ministerstwo Środowiska, 2000.
13.	Narodowa strategia rozwoju regionalnego; Ministerstwo Gospodarki, 2000.
14.	Narodowy Plan Rozwoju (NPR), Ministerstwo Gospodarki, 2003.
15.	Narodowy program przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej; Komitet Integracji Europejskiej, 1998 (ze zmianami).
16.	NATURA 2000 Europejska sieć ekologiczna, Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 2002. 
17.	Ogólnie dostępne źródła internetowe.
18.	Plan zagospodarowania przestrzennego województwa podlaskiego, projekt, Podlaskie Biuro Planowania Przestrzennego, Białystok, 2002
19.	Polityka Ekologiczna Państwa na lata 2003-2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007-2010, Warszawa 2002.
20.	Polityka leśna państwa (wraz z dokumentami uzupełniającymi, takimi jak Krajowy program zwiększania lesistości, Strategia ochrony leśnej różnorodności biologicznej i in.), Ministerstwo Środowiska, 1996.
21.	Polityka transportowa państwa na lata 2001 - 2015 dla zrównoważonego rozwoju kraju, Ministerstwo Infrastruktury, 2001.
22.	Program Ochrony Środowiska Powiatu Hajnowskiego, Białystok 2003.
23.	Program Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego, Białystok 2003,
24.	Plan Gospodarki Odpadami Gminy Narewka,
25.	Plan Gospodarki Odpadami Powiatu Hajnowskiego,
26.	Program wykonawczy do II Polityki Ekologicznej Państwa na lata 2002 -2010.
27.	Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa; Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 1999.
28.	Strategia ochrony leśnej różnorodności biologicznej, Ministerstwo Środowiska, 1996.
29.	Strategia rozwoju energetyki odnawialnej; Ministerstwo Środowiska, 2000.
30.	Strategia rozwoju turystyki w latach 2001-2006; Ministerstwo Gospodarki, 2001 
31.	Strategia rozwoju turystyki województwa podlaskiego, 2002
32.	Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego, 
33.	Średniookresowa strategia rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 1998.
34.	Wojewódzki Plan Gospodarki Odpadami, Białystok 2003.
35.	Wskaźniki emisji substancji zanieczyszczających wprowadzanych do powietrza z procesów energetycznego spalania paliw, Materiały informacyjno-instruktażowe, Ministerstwo Środowiska, Warszawa 1996.
36.	Wytyczne dla Planów Gospodarki Odpadami na szczeblu Gmin/Powiatów - opracowane przez Ministerstwo Środowiska.
37.	Wytyczne do sporządzania programów ochrony środowiska na szczeblu regionalnym i lokalnym – opracowane przez Ministerstwo Środowiska.
38.	Założenia polityki energetycznej Polski do 2020 roku, Ministerstwo Gospodarki, 2000.

SPIS TABEL
Tabela 1 Powierzchnia gminy wiejskiej Narewka w odniesieniu do powiatu hajnowskiego w 2002 r.
Tabela 2 Liczba ludności gminy Narewka
Tabela 3 Struktura użytkowania powierzchni w gminie Narewka
Tabela 4 Dochody i wydatki gminy (tys. PLN) w 2003 r
Tabela 5 Rozkład roczny temperatur ze stacji meteorologicznej w Białowieży
Tabela 6 Klasy gleb w gminie Narewka
Tabela 7 Kompleksy glebowe
Tabela 8 Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej w gminie Narewka
Tabela 9 Zasoby złóż kruszywa naturalnego na terenie gminy Narewka w 2002 r.
Tabela 10 Zasoby złóż surowców ilastych ceramiki budowlanej na terenie gminy Narewka w 2002 r.
Tabela 11 Powierzchnia o szczególnych walorach przyrodniczych prawnie chroniona w gminie Narewka
Tabela 12 Rezerwaty przyrody na terenie gminy Narewka
Tabela 13 Zakłady o dużym ryzyku
Tabela 14 Stan sieci wodociągowej na 31.12.2003 r. w gminie Narewka
Tabela 15 Ujęcia wody podziemnej i inne o znaczeniu gospodarczym w gminie Narewka
Tabela 16 Komunalne oczyszczalnie ścieków w gminie Narewka
Tabela 17 Charakterystyka składowiska odpadów w gminie Narewka
Tabela 18 Zrealizowane i planowane inwestycje z zakresu ochrony środowiska i gospodarki wodnej w gminie Narewka w latach 2001-2007 (tys. PLN)
Tabela 19 Źródła finansowania zadań realizowanych w latach 2001 – 2007 w zakresie ochrony środowiska i gospodarki wodnej w gminie Narewka
Tabela 20 Wysokość planowanych nakładów na inwestycje z zakresu ochrony środowiska w gminie Narewka w latach 2004 - 2007(w tys. zł)
Tabela 21 Środki gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej w latach 2001-2004 w gminie Narewka(tys. zł)
Tabela 22 Zadania własne gminy
Tabela 23 Zadania koordynowane
Tabela 24 Nakłady samorządu na ochronę środowiska w latach 2004 – 2007 wg kierunków inwestowania (w tys. zł)

SPIS RYSUNKÓW
Rysunek 1 Mapa powiatu hajnowskiego
Rysunek 2 Mapa gminy Narewka

SPIS WYKRESÓW
Wykres 1 Struktura wieku ludności w gminie wiejskiej Narewka
Wykres 2 Dochody i wydatki gminy Narewka w latach 2001 - 2003 r, plan na rok 2004 (ceny stałe z 2002 r.), oraz prognoza do 2007 r.

Załączniki
Załącznik nr 1.

Cele polityki ekologicznej w sferach racjonalnego użytkowania zasobów naturalnych oraz jakości środowiska

1. Cele polityki ekologicznej w sferze racjonalnego użytkowania zasobów naturalnych

A. Racjonalizacja użytkowania wody.
Głównym celem polityki ekologicznej w zakresie racjonalizacji użytkowania wody jest zmniejszenie zapotrzebowania na wodę i ograniczenie ładunków odprowadzanych do odbiorników zanieczyszczeń do poziomu uzyskiwanego w państwach OECD. Celami szczegółowymi do realizacji w perspektywie średniookresowej /do 2010 r./ będą: 
a.	wprowadzenie wskaźników wodochłonności produkcji do systemu sprawozdawczości publicznej, monitoringu środowiska oraz programów /strategii powiatowych, wojewódzkich i sektorowych / zrównoważonego rozwoju, a także powierzenie zadań w zakresie normowania zużycia wody istniejącym lub nowopowołanym instytucjom,
b.	ustalenie normatywnych wskaźników zużycia wody w gospodarce komunalnej oraz w najbardziej wodochłonnych dziedzinach produkcji i wdrożenie ich do praktyki,
c.	eliminowanie wykorzystywania wód podziemnych do celów przemysłowych /poza przemysłem spożywczym/,
d.	zmniejszenie wodochłonności produkcji o 50 % w stosunku do stanu w 1990 r. 
Metody realizacji celu przewidują ograniczenie marnotrawstwa u odbiorców i strat w systemach rozprowadzania wody oraz ograniczenia ładunków odprowadzanych do odbiorników zanieczyszczeń poprzez:
a.	uwzględnienie w cenie usług wodociągowych i kanalizacyjnych realnej wartości wody,
b.	wprowadzenie zaporowych opłat za pobór wód podziemnych,
c.	uzależnienie wysokości opłat za odprowadzanie ścieków od ładunku zanieczyszczeń i powiązanie ich z kontrolą zanieczyszczeń u źródła ich powstawania.

B. Działania na rzecz zmniejszenia materiałochłonności produkcji
Celem głównym jest wdrożenie idei zrównoważonej produkcji i konsumpcji bazującej na realizacji zasady likwidacji zanieczyszczeń, uciążliwości i zagrożeń u źródła.
W perspektywie średniookresowej przewiduje się realizację celów szczegółowych:
a.	wprowadzenie wskaźników materiałochłonności i odpadowości produkcji do systemu sprawozdawczości publicznej, monitoringu środowiska oraz programów /strategii powiatowych, wojewódzkich i sektorowych/ zrównoważonego rozwoju, a także powierzenie zadań w zakresie normalizacji materiałochłonności i odpadowości oraz promowania najlepszych dostępnych technik istniejącym lub nowopowołanym instytucjom,
b.	ograniczenie materiałochłonności i odpadowości produkcji o 50% w stosunku do poziomu 1990 r., 
c.	wdrożenie do praktyki przemysłowej programów ograniczania materiałochłonności i odpadowości produkcji,
d.	ograniczanie materiałochłonności w poszczególnych dziedzinach wytwarzania do poziomu średniego w krajach OECD,
e.	wycofanie z produkcji i użytkowania, bądź ograniczenie użytkowania substancji i materiałów niebezpiecznych.
Wymienione cele realizowane będą poprzez m. in.:
a.	wdrożenie ustawowego obowiązku wykonywania ocen cyklu życiowego produktów o wysokiej materiałochłonności i odpadowości oraz zawierających materiały niebezpieczne,
b.	wspieranie ze środków publicznych przygotowania i realizacji porozumień pomiędzy organami władzy a organizacjami przemysłowymi bądź zakładami produkcyjnymi w zakresie realizacji programów ograniczania materiałochłonności,
c.	promowanie najlepszych dostępnych technik w dziedzinie zmniejszania materiałochłonności i odpadowości,
d.	wprowadzenie elementów motywacji ekonomicznej takich jak opłaty produktowe, obowiązek odbioru i recyklingu odpadów itp.

C. Zmniejszenie energochłonności produkcji i restrukturyzacja produkcji energii
Celem głównym polityki ekologicznej jest tu ograniczenie zużycia energii na jednostkę PKB o 50 % w stosunku do 2000 r., uzyskanie wskaźników zużycia energii nie wyższych niż średnie w państwach OECD oraz uzyskanie poziomu wykorzystania energii odnawialnej porównywalnego ze średnimi wskaźnikami w państwach Unii Europejskiej.
Zasadnicze kierunki działań w zakresie zmniejszania jednostkowego zużycia energii we wszystkich dziedzinach sfery produkcji, świadczenia usług i konsumpcji powinny dotyczyć:
a.	kontynuowania  restrukturyzacji przemysłu,
b.	wdrażania wysoce energooszczędnych technologii i wprowadzania energooszczędnych urządzeń w sferze produkcji oraz stawiania takich wymogów produkowanym urządzeniom do stosowania w gospodarstwach domowych i obiektach użyteczności publicznej, 
c.	zmniejszania strat energii w procesie jej wytwarzania /podnoszenie sprawności urządzeń wytwarzających/ oraz w systemach przesyłowych. 
Celami szczegółowymi do realizacji do roku 2010 będą:
a.	wprowadzenie wskaźników energochłonności do systemu statystyki publicznej, monitoringu środowiska oraz programów /strategii powiatowych, wojewódzkich i sektorowych/ zrównoważonego rozwoju, a także powierzenie zadań w zakresie normowania energochłonności wyznaczonej agencji,
b.	harmonizacja polityki rozwoju wykorzystania energii odnawialnej z politykami sektorowymi, opracowanie programów działań oraz pomoc samorządom i innym zainteresowanym w opracowaniu planów inwestycyjnych w dziedzinie wykorzystania energii odnawialnej,
c.	wprowadzenie tematu wykorzystania odnawialnych źródeł energii do programów zrównoważonego rozwoju, planów energetycznych oraz planów zagospodarowania przestrzennego,
d.	podwojenie wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych w stosunku do roku 2000,
e.	osiągnięcie dominującej roli odnawialnych źródeł energii w lokalnych bilansach paliwowo-energetycznych, na terenach, na których występują najkorzystniejsze warunki do jej rozwoju.  
Realizacji wymienionych celów sprzyjać będzie:
a.	urealnienie cen energii, uwzględnienie w cenach energii kosztów środowiskowych /opłaty produktowe od paliw/,
b.	wzrost zaangażowania podmiotów i obywateli w działania upowszechniające i wdrażające wysoce energooszczędne technologie i wyroby,
c.	systematyczne zwiększanie zaangażowania środków publicznych w realizację programów poprawy efektywności energetycznej,
d.	zwiększenie zaangażowania i poprawa efektywności wykorzystania środków publicznych kierowanych na rozwój energetyki odnawialnej, a także zwiększenie zaangażowania środków unijnych oraz pozyskanie wsparcia międzynarodowych instytucji finansowych.

D. Ochrona gleb
Celem głównym polityki ekologicznej w zakresie ochrony gleb jest zapewnienie racjonalnego wykorzystania posiadanych zasobów zarówno w ujęciu ekonomicznym jak i ekologicznym, a także zapewnienie warunków dla pełnej rekultywacji terenów po ich uprzednim nierolniczym wykorzystaniu.
Celami szczegółowymi w okresie do 2010 roku będą:
a.	upowszechnienie zasad dobrej praktyki rolniczej oraz wprowadzenie przepisów dotyczących zasad racjonalnego stosowania nawozów i właściwego ich przechowywania,
b.	opracowanie przepisów regulujących użytkowanie terenów w strefach przyległych do autostrad i dróg publicznych poza obrębem miast,
c.	wyłączenie z rolniczego użytkowania wszystkich gleb nadmiernie zanieczyszczonych kadmem i rtęcią,
d.	zakończenie programu rekultywacji terenów po byłych bazach wojskowych,
e.	likwidacja i rekultywacja starych mogilników,
f.	maksymalne zagospodarowanie nieużytków poprzemysłowych oraz realizacja programu pełnej inwentaryzacji, rozpoznania i rekultywacji starych składowisk odpadów komunalnych i przemysłowych,
g.	podjęcie programu rekultywacji gleb zdegradowanych z uwzględnieniem "Programu zwiększania lesistości kraju".

E. Racjonalizacja eksploatacji zasobów leśnych
Celem głównym jest utrzymanie i poprawa stanu zasobów leśnych zarówno pełniących funkcje gospodarcze jak też ekologiczne i społeczne.
Cele szczegółowe do realizacji w perspektywie do 2010 roku to:
a.	powiększanie i ochrona zasobów leśnych, 
b.	zapewnienie trwałości ekosystemów leśnych, ochrona ich różnorodności biologicznej oraz rozszerzenie renaturalizacji zasobów,
c.	dostosowanie lasów i leśnictwa do pełnienia różnorodnych funkcji,
d.	powszechne lecz reglamentowane udostępnianie lasów społeczeństwu.
Cele te będą realizowane poprzez:
a.	zachowanie ekosystemów leśnych w stanie zbliżonym do naturalnego, ochronę i odtwarzanie stosunków wodnych, biotopów i biocenoz wodnych i podmokłych oraz współpracę w tym zakresie z planistami zagospodarowania przestrzennego,
b.	ochronę różnorodności biocenoz leśnych, kształtowanie wzbogaconych biocenotycznie ekotonów leśnych,
c.	racjonalne wykorzystanie zasobów leśnych, unikanie i ograniczanie wielkości zrębów zupełnych,
d.	restytucję zniekształconych lub zdegradowanych ekosystemów leśnych, wzbogacanie gatunkowej, wiekowej i przestrzennej struktury drzewostanów,
e.	preferowanie naturalnych metod ochrony lasów, wzmaganie korzystnego wpływu lasów na  środowisko przyrodnicze,
f.	poprawę stanu gospodarowania w lasach prywatnych.

F. Ochrona i racjonalizacja eksploatacji zasobów kopalin.
Celem polityki ekologicznej państwa jest ograniczenie zużycia surowców mineralnych do poziomu średniej w państwach OECD. 
Celami średnioterminowymi są:
a.	pełne wykorzystywanie zasobów eksploatowanych złóż,
b.	zmniejszenie zużycia surowców na jednostkę produktu,
c.	wykorzystywanie substytutów surowców, zwłaszcza surowców wtórnych.

2. Cele polityki ekologicznej w zakresie jakości środowiska

A. Właściwa gospodarka odpadami.
Celem nadrzędnym jest zapobieganie powstawaniu odpadów, odzyskiwanie surowców i powtórne ich wykorzystanie oraz końcowe unieszkodliwianie odpadów niewykorzystanych w sposób bezpieczny dla środowiska.
Priorytetowe kierunki polityki w zakresie ochrony środowiska przed odpadami obejmują:
a.	pełną przebudowę modelu produkcji i konsumpcji w kierunku poprawy efektywności surowcowej i energetycznej, zorganizowanie sprawnego systemu odzysku wszystkich surowców wtórnych oraz ostateczne rozwiązanie problemu odpadów z opakowań,
b.	realizację zobowiązań wynikających z Dyrektywy Rady 1999/31/WE dotyczących redukcji ilości składowanych odpadów ulegających biodegradacji, sukcesywną likwidację nagromadzonych odpadów przemysłowych i komunalnych oraz całkowite unieszkodliwienie odpadów niebezpiecznych,
c.	kontynuację prac badawczo-rozwojowych dotyczących technologii bezodpadowych i odzysku surowców wtórnych.
Cele szczegółowe do realizacji w okresie do 2010 roku obejmują:
a.	działania zmierzające do zapewnienia zgodności prawodawstwa polskiego i UE, w tym dotyczącego limitów zawartości czynników szkodliwych w produktach i procesach technologicznych oraz tworzenie warunków prawnych, struktur organizacyjnych i systemów dla realizacji zobowiązań,
b.	przygotowanie odpowiednich strategii, planów i programów gospodarowania odpadami, z uwzględnieniem sposobu postępowania z odpadami niebezpiecznym oraz ich likwidacji, a także dotyczących zmniejszenia zwartości substancji szkodliwych i niebezpiecznych w produkowanych wyrobach i stosowanych technologiach,
c.	wdrożenie systemów ewidencji: odpadów i metod ich zagospodarowania, zagrożeń stwarzanych przez składowiska odpadów oraz instalacji do unieszkodliwiania i wykorzystywania odpadów, a także wprowadzenie ujednoliconej cyklicznej sprawozdawczości dotyczącej gospodarowania odpadami, 
d.	wdrożenie jednolitego systemu pozwoleń zintegrowanych na wprowadzanie zanieczyszczeń do środowiska oraz skutecznego systemu kontroli i nadzoru nad gospodarowaniem odpadami,
e.	wprowadzenie skutecznych mechanizmów rynkowych obligujących do odzysku i recyklingu surowców wtórnych, wdrożenie systemów selektywnej zbiórki odpadów, utworzenie kompleksowych systemów odzysku opakowań oraz surowców wtórnych z odpadów, tworzenie rynków zbytu dla materiałów z odzysku,
f.	budowa zintegrowanej infrastruktury do bezpiecznej zbiórki, segregacji, transportu, wykorzystania i unieszkodliwiania odpadów, zwłaszcza niebezpiecznych, 
g.	zmniejszenie do minimum przemieszczania odpadów,
h.	ograniczenie ilości składowanych odpadów, 
i.	realizacja programu likwidacji substancji niebezpiecznych składowanych w mogilnikach, 
j.	zakończenie praktyki spalania odpadów szpitalnych,
k.	podejmowanie działań w celu wycofania z produkcji i użytkowania bądź eliminacji substancji i materiałów niebezpiecznych zawierających: metale ciężkie, trwałe zanieczyszczenia organiczne /PCB/  oraz substancje niszczące warstwę ozonową,
l.	zwiększenie wysiłków na rzecz pozyskania środków inwestycyjnych, w tym wsparcia finansowego z Unii Europejskiej z przeznaczeniem na realizację programów w ochronie środowiska. 

B. Ochrona stosunków  wodnych i jakości wód
Celem zasadniczym polityki ekologicznej w tym zakresie jest zaopatrzenie społeczeństwa w wodę odpowiedniej jakości, bez zakłócania naturalnej równowagi w środowisku. Będzie on realizowany zarówno poprzez zapobieganie zanieczyszczeniom wód powierzchniowych i podziemnych oraz przywracanie im właściwego stanu ekologicznego. Zadania docelowe przewidują:
a.	realizację programu budowy i modernizacji oczyszczalni ścieków z podwyższonym usuwaniem biogenów w aglomeracjach powyżej 10 000 mieszkańców,
b.	realizację programu wyposażenia aglomeracji powyżej 2000 mieszkańców w oczyszczalnie ścieków i systemy kanalizacyjne,
c.	rozwiązanie w sposób systemowy sanitacji terenów o zabudowie rozproszonej,
d.	rozwiązanie problemu ochrony wód przed zanieczyszczeniami pochodzącymi z przemysłu oraz źródeł rolniczych.
Cele do realizacji w okresie do roku 2010 obejmują:
a.	przygotowanie strategii oraz programu działań ukierunkowanego na ograniczenie zrzutów ze ściekami substancji niebezpiecznych, wprowadzenie systemu pozwoleń zintegrowanych oraz wdrożenie zmodernizowanego systemu monitoringu emisji zanieczyszczeń i jakości wód w nawiązaniu do standardów UE,
b.	przywrócenie jakości wód poprzez: likwidację zrzutu ścieków nieoczyszczonych z miast i zakładów przemysłowych oraz ograniczenie ładunku zanieczyszczeń odprowadzanych do wód powierzchniowych z gospodarki komunalnej i spływów powierzchniowych o 30%, a z przemysłu o 50% w stosunku do roku 1990,
c.	restrukturyzacja poboru wód do celów użytkowych oraz zmniejszenie wodochłonności produkcji o 50% w stosunku do roku 1990, zaspokojenie zapotrzebowania mieszkańców na odpowiedniej jakości wodę do picia,
d.	realizację budowy zbiorników retencyjnych oraz zachowanie zbiorników naturalnych,
e.	ochronę wód przed eutrofizacją.

C. Ochrona jakości powietrza
Priorytetem docelowym polityki ekologicznej jest głęboka przebudowa modelu produkcji i konsumpcji w kierunku minimalizacji emisji zanieczyszczeń do powietrza przez wszystkie rodzaje źródeł, pełna realizacja zobowiązań międzynarodowych w tym zakresie oraz szeroki udział w międzynarodowych programach badawczych ukierunkowanych na identyfikację, ocenę i ograniczanie zanieczyszczeń do powietrza.
Cele średniookresowe obejmują:
a.	przygotowanie strategii i programów ograniczania emisji zanieczyszczeń do powietrza,
b.	wprowadzenie zintegrowanych pozwoleń na emisję zanieczyszczeń do powietrza w ramach pozwoleń na emisję do wszystkich elementów środowiska,
c.	ograniczenie emisji pyłów średnio o 75%, dwutlenku siarki o 56%, amoniaku o 8%, tlenków azotu o 31% i lotnych związków organicznych o 4% w stosunku do roku 1990,
d.	wycofanie z użytkowania do roku 2005 benzyny ołowiowej,
e.	ograniczenie emisji toksycznych substancji z grupy metali ciężkich i trwałych zanieczyszczeń organicznych w procesie produkcji oraz użytkowaniu wyrobów i urządzeń,
f.	ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o 6% w stosunku do roku 1988 oraz dwukrotne zmniejszenie energochłonności dochodu narodowego w stosunku do roku 1990.

D. Stres miejski - hałas i promieniowanie
Celem głównym polityki ekologicznej jest w tym zakresie zmniejszenie dyskomfortu pracy i zamieszkiwania ludności na obszarach silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych poprzez:
a.	zmniejszenie zakresu i skali przekroczeń stężeń szkodliwych zanieczyszczeń w powietrzu, wodzie i glebach,
b.	zmniejszenie intensywności degradacji powierzchni ziemi,
c.	zmniejszenie skali narażenia mieszkańców na nadmierny poziom hałasu,
d.	ograniczeniu emisji do środowiska promieniowania niejonizującego,
e.	poprawę relacji pomiędzy powierzchnią terenów intensywnie zainwestowanych i otwartych oraz poprawę estetyki otoczenia.
Cele średnio- i długoterminowe pokrywają się z celami ukierunkowanymi na ochronę jakości powietrza i stosunków wodnych, właściwą gospodarkę odpadami oraz przeciwdziałaniu nadzwyczajnym zagrożeniom środowiska oraz obejmują:
docelowo do 2025 roku:
a.	ograniczenie poziomu hałasu na terenach miast do poziomu 55 dB w porze nocnej,
b.	sporządzenie map akustycznych dla wszystkich miast powyżej 100 000 mieszkańców,
c.	stworzenie stałej sieci monitorowania poziomu hałasu w newralgicznych rejonach wszystkich miast powyżej 100 000 mieszkańców,
a w horyzoncie średnioterminowym:
a.	pełną harmonizację polskich przepisów w dziedzinie ochrony środowiska i środków transportu z dyrektywami Unii Europejskiej oraz pełne znormalizowanie pomiarów i klasyfikacji źródeł hałasu,
b.	sporządzenie dla miast powyżej 250 000 mieszkańców map akustycznych oraz na ich podstawie programów ograniczania hałasu,
c.	ograniczenie hałasu na obszarach miejskich wokół lotnisk, terenów przemysłowych oraz głównych dróg i szlaków kolejowych do poziomu 55 dB w porze nocnej,
d.	wprowadzenie do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego zapisów poświęconych ochronie przed hałasem i promieniowaniem niejonizującym,
e.	wyeliminowanie z produkcji środków transportu, maszyn i urządzeń nie odpowiadających standardom UE oraz stopniowe eliminowanie ich z użytkowania.

E. Zapewnienie bezpieczeństwa chemicznego i biologicznego
Celem głównym jest wprowadzenie pełnej kontroli zagrożeń dla środowiska związanych z wytwarzaniem, przetwarzaniem, dystrybucją, składowaniem oraz stosowaniem chemikaliów i genetycznie modyfikowanych organizmów. Sprzyjać jej będzie systematyczne harmonizowanie polskich przepisów prawa z przepisami UE oraz wdrażanie w praktyce administracji publicznej i przemysłowej mechanizmów:
a.	zakazu produkcji i użytkowania określonych substancji i preparatów, co do których stwierdzono, że stopień ryzyka dla zdrowia i środowiska oraz wynikające stąd potencjalne straty przewyższają korzyści społeczne z tytułu ich stosowania,
b.	rezygnacji z technologii stwarzających ewidentne i niemożliwe do eliminacji poważne zagrożenia dla środowiska,
c.	ograniczeń zakresu i czasu stosowania technologii zagrażających środowisku w przypadku braku technologii zamiennych,
d.	wprowadzenia procedur notyfikowania bądź licencjonowania działalności związanych ze stosowaniem genetycznie modyfikowanych organizmów oraz substancji chemicznych zaliczonych do kategorii niebezpiecznych dla zdrowia i środowiska,
e.	wprowadzenia do praktyki procedur zarządzania ryzykiem i mechanizmów kontroli na szczeblu zakładowym i regionalnym oraz stosowania znakowania produktów wprowadzanych do obrotu.
Cele szczegółowe do realizacji w okresie do 2010 roku obejmują:
a.	pełną harmonizację polskich przepisów prawnych z obowiązującymi dyrektywami UE w dziedzinie bezpieczeństwa chemicznego i biologicznego,
b.	wprowadzenie zasad dobrej praktyki laboratoryjnej we wszystkich laboratoriach uczestniczących w systemie państwowej kontroli produkcji i użytkowania niebezpiecznych substancji chemicznych oraz genetycznie modyfikowanych organizmów,
c.	zorganizowanie rejestru uwalniania i transferu zanieczyszczeń oraz rejestru substancji chemicznych wytwarzanych w kraju i importowanych,
d.	wprowadzenie procedur oceny oddziaływania na środowisko w odniesieniu do nowych substancji i preparatów wprowadzanych na rynek oraz nowych biotechnologii,
e.	wprowadzenie do praktyki dobrowolnych działań przemysłu w zakresie bezpieczeństwa chemicznego i biologicznego, wdrożenie globalnego systemu klasyfikacji i znakowania chemikaliów oraz opracowanie i realizacja szerokiego programu informowania społeczeństwa o zagrożeniach z tytułu użytkowania niebezpiecznych substancji chemicznych i preparatów oraz genetycznie modyfikowanych organizmów. 

F. Przeciwdziałanie i likwidacja skutków nadzwyczajnych zagrożeń dla środowiska (poważnych awarii)
Celem głównym jest eliminowanie lub zmniejszenie skutków dla środowiska z tytułu nadzwyczajnych zagrożeń oraz doskonalenie systemu ratowniczego na wypadek zaistnienia awarii lub klęsk żywiołowych, a stanem docelowym będzie zmniejszenie awaryjności instalacji przemysłowych i środków transportu do minimum.
Cele średnioterminowe do realizacji to:
a.	pełna harmonizacja polskich przepisów prawnych z dyrektywami UE,
b.	zorganizowanie rejestru obiektów niebezpiecznych oraz ustalenie organów odpowiedzialnych,
c.	opracowanie programu informowania społeczeństwa o nadzwyczajnych zagrożeniach środowiska i edukacji w tym zakresie,
d.	wprowadzenie do planowania przestrzennego ustaleń dotyczących przeciwdziałaniu nadzwyczajnym zagrożeniom,
e.	sporządzić raporty bezpieczeństwa, zakładowe plany zarządzania ryzykiem i plany operacyjno-ratownicze dla wszystkich obiektów niebezpiecznych /dyrektywa "Seveso II" - wyższe kryterium ilości substancji niebezpiecznych/ oraz ocenę ryzyka i rejestrację wszystkich obiektów objętych wymogami dyrektywy "Seveso II" - niższe kryterium ilości substancji niebezpiecznych,
f.	sporządzić wojewódzki plan zarządzania ryzykiem oraz plany operacyjno-ratownicze dla wszystkich gmin, w których znajdują się obiekty niebezpieczne,
g.	sporządzenie i realizacja programu technicznego wzmocnienia systemu ratowniczo-gaśniczego,
h.	wprowadzenie systemu ubezpieczeń ekologicznych dla obiektów i działań niebezpiecznych tego wymagających.
G. Ochrona różnorodności krajobrazowej i biologicznej
Celem głównym jest utrzymanie na odpowiednim poziomie krajowej różnorodności biologicznej i krajobrazowej poprzez:
a.	zabezpieczenie zachowania cennych przyrodniczo obszarów poprzez objęcie ich różnymi formami ochrony przyrody zwiększenie powierzchni obszarów chronionych do 30 % powierzchni kraju,
b.	stworzenie na pozostałym terytorium takich warunków i zasad prowadzenia działalności gospodarczej, aby różnorodność biologiczna ulegała stopniowemu wzbogacaniu.
Celami średniookresowymi do realizacji do roku 2010 są:
a.	opracowanie i przyjęcie krajowej strategii ochrony różnorodności biologicznej, włączenie ustaleń tej strategii do programów resortowych oraz gminnych, powiatowych i wojewódzkich programów zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska,
b.	ustanowienie na szczeblu powiatu i gminy komórek lub stanowisk, odpowiedzialnych za ochronę różnorodności biologicznej oraz kadrowe, finansowe i kompetencyjne wzmocnienie służb ochrony przyrody,
c.	włączenie się w tworzenie europejskiej sieci ekologicznej "NATURA 2000" wspieranie prac badawczych i inwentaryzacyjnych w zakresie oceny stanu jak i rozpoznawania zagrożeń oraz wprowadzenie monitoringu różnorodności biologicznej,
d.	renaturalizacja i poprawa stanu zniszczonych ekosystemów i siedlisk przyrodniczych oraz uzasadniona restytucja gatunków,
e.	działania na rzecz utrzymania tradycyjnego krajobrazu rolniczego z gospodarstwami średniej wielkości,
f.	prawne i finansowe wspieranie form rolnictwa stosujących metody produkcji nie naruszające równowagi przyrodniczej, zachowanie tradycyjnych praktyk gospodarczych na terenach przyrodniczo cennych, kontrolowanie pozysku zasobów biologicznych z ich siedlisk naturalnych,
g.	przeciwdziałanie zagrożeniom związanym z wykorzystywaniem biotechnologii oraz introdukcją nowych gatunków,
h.	ochrona i gospodarowanie różnorodnością biologiczną na terenach zagospodarowanych i obszarach zurbanizowanych całego kraju, 
i.	działania na rzecz wzrostu świadomości ekologicznej społeczeństwa i władz szczebla lokalnego, 
j.	propagowanie umiarkowanego użytkowania zasobów przyrodniczych zgodnie z zasadami trwałego i zrównoważonego rozwoju.